Slapen: werking, slaapcycli en belang voor de gezondheid
Ongeveer een derde van het menselijk leven wordt slapend doorgebracht. Slapen is een toestand van lichamelijke rust waarbij het bewustzijnsniveau sterk is verlaagd. Het slaap-waakritme wordt aangestuurd door de pijnappelklier, die het hormoon melatonine produceert.
Bij kinderen is de pijnappelklier relatief groot en actief. Tijdens de puberteit neemt de activiteit geleidelijk af en bij oudere mensen is deze klier soms nog maar beperkt functioneel. Hierdoor verandert ook het slaapritme in de loop van het leven.
Waarom slapen we?
Er bestaan verschillende theorieën over het nut van slaap. Een veelgenoemde verklaring is dat slaap fungeert als een onderhoudsperiode voor het lichaam en de hersenen. De ontwikkeling en het herstel van hersencellen vinden grotendeels plaats tijdens de slaap.
Baby’s slapen relatief veel, omdat slaap de groei en ontwikkeling ondersteunt. Een andere theorie stelt dat het geheugen zich tijdens de slaap verder ontwikkelt. Hoewel de hersenen rusten, blijft er duidelijke hersenactiviteit meetbaar.
Ook het lichaam blijft actief tijdens de nacht. Zo verandert een mens gemiddeld dertig keer per nacht van houding. Daarnaast worden mensen regelmatig kort wakker, maar omdat deze momenten meestal korter dan drie minuten duren, worden ze ’s ochtends niet herinnerd.
Invloed van slaap op de gezondheid
Voldoende slaap is essentieel voor de gezondheid. Structureel slecht slapen kan leiden tot lichamelijke en mentale klachten. Op korte termijn ontstaan vaak concentratieproblemen en verminderde alertheid.
Op langere termijn kan chronisch slaaptekort het afweersysteem verzwakken. Dit vergroot het risico op aandoeningen zoals depressie, diabetes type 2, obesitas en dementie.
Slaapcycli en slaapfasen
Tijdens een nacht doorloopt een mens gemiddeld vijf slaapcycli. Elke cyclus duurt ongeveer anderhalf uur en bestaat uit vijf opeenvolgende slaapfasen, die elk worden gekenmerkt door specifieke hersenactiviteiten.
De eerste slaapfase duurt ongeveer vijf minuten en markeert het inslapen. In deze fase daalt de lichaamstemperatuur en ontspannen de spieren. Ook de slaapstuip, het plotselinge gevoel van vallen, treedt meestal in deze fase op.
De tweede fase is dieper en duurt gemiddeld een half uur. Daarna volgt de derde fase, waarin de ademhaling regelmatiger wordt, het hartritme vertraagt en de spieren verder ontspannen. De slaap wordt in deze fase steeds dieper.
De vierde slaapfase vormt de diepste slaaptoestand. De ademhaling is diep en rustig en de hartslag is laag en regelmatig. Wakker worden in deze fase is moeilijk en gaat vaak gepaard met verwardheid en desoriëntatie.
Na de diepe slaap volgt de REM-slaap, ook wel de droomslaap genoemd. REM staat voor Rapid Eye Movement en verwijst naar de snelle oogbewegingen die zichtbaar zijn onder de gesloten oogleden. De hersenactiviteit neemt sterk toe, terwijl de spieren grotendeels ontspannen blijven.
Deze fase duurt gemiddeld twintig minuten en hier vinden de meeste dromen plaats. Vanuit de REM-slaap kan iemand relatief gemakkelijk ontwaken en zich vaak de droom herinneren. Na afloop van deze fase begint de slaapcyclus opnieuw.
Dromen tijdens de slaap
Iedereen die slaapt droomt, al worden dromen bij het ontwaken vaak niet herinnerd. Gemiddeld droomt een mens ongeveer vijf keer per nacht. De duur van een droom varieert van enkele minuten tot twintig minuten of langer.
Over het doel van dromen bestaan uiteenlopende theorieën. Zo zouden dromen bijdragen aan het leren van nieuwe informatie, doordat gebeurtenissen van overdag opnieuw worden verwerkt. Door deze herhaling en verbindingen in de hersenen kunnen herinneringen beter worden opgeslagen.
Meer informatie over het hormonale systeem en slaap is te vinden op mijnbiologie.nl. Algemene achtergrondinformatie over slaap is beschikbaar via Wikipedia.