4.1 Prikkels en gedrag Samenvatting

Hoe ontstaat gedrag?

Gedrag is alles wat een mens of dier doet. Het ontstaat door prikkels uit de omgeving en uit het lichaam zelf.

• Uitwendige prikkels: komen van buiten, zoals geluiden, bewegingen of geuren.
• Inwendige prikkels: komen van binnenuit, zoals honger, dorst of angst.

Organismen reageren meestal op een combinatie van deze prikkels. Zo opent een jonge vogel zijn bek (sperren) als reactie op honger (inwendige prikkel) én het zien van een oudervogel (uitwendige prikkel).

Werkt een prikkel altijd?

Niet elke prikkel roept gedrag op. Sommige prikkels, de zogenaamde sleutelprikkels, zorgen wél altijd voor een bepaalde reactie.

• Bij jonge vogels verandert de sleutelprikkel naarmate ze ouder worden; ze leren voedsel beter herkennen.
• Bij stekelbaarsmannetjes veroorzaakt de rode buik van een rivaal altijd dreiggedrag.
• Bij mensen kunnen eenvoudige vormen, zoals stippen die op ogen lijken, automatisch een reactie oproepen, zoals glimlachen.

Wanneer reageer je?

Een organisme reageert alleen als de motivatie hoog genoeg is en de drempelwaarde wordt overschreden.

• Motivatie: ontstaat uit een combinatie van inwendige en uitwendige prikkels.
• Als de motivatie sterk genoeg is, leidt dit tot gedrag.

Voorbeeld: een hond kan pas bijten als verschillende signalen samen de drempelwaarde overschrijden — zoals angst, pijn of een bedreigende houding van een ander dier.

Hoe bestudeer je gedrag?

Om gedrag te begrijpen, verdelen biologen het in kleine onderdelen. Elk onderdeel is een handeling. Een reeks handelingen vormt een gedragspatroon.

• Ethogram: lijst met handelingen, afkortingen en beschrijvingen van gedrag.
• Protocol: schema waarin frequentie, volgorde en duur van gedrag worden genoteerd.

Bijvoorbeeld: bij een konijn kan een bioloog noteren wanneer het eet, drinkt of snuffelt. Zo’n onderzoeker noem je een etholoog.