Neus: bouw, ligging en functies
Wat is de neus?
Midden op het gezicht bevindt zich de neus, een orgaan met twee openingen aan de onderzijde. De neus speelt een essentiële rol bij de ademhaling en bij het waarnemen van geuren. Via de neus wordt lucht ingeademd, gezuiverd en voorbereid voordat deze de longen bereikt.
Ligging en bouw van de neus
Aan de ingang van de neus groeien neusharen, die samen met het dagelijks aangemaakte neusslijm stofdeeltjes en andere verontreinigingen uit de ingeademde lucht verwijderen. Gemiddeld produceert het lichaam ongeveer één liter neusslijm per dag. De neusholte is bekleed met het neusslijmvlies, dat ervoor zorgt dat de ingeademde lucht wordt bevochtigd en opgewarmd.
Nadat de lucht is voorbereid, stroomt deze via de luchtpijp naar de longen. Tegelijkertijd passeren ingeademde geurstoffen het reukzintuig, dat zich hoog in de neusholte bevindt. Meer over de rol van de neus binnen het ademhalingsstelsel is elders uitgebreid beschreven.
Het reukzintuig en geurwaarneming
Het reukzintuig heeft een oppervlak van ongeveer vijf vierkante centimeter en bevat circa tien miljoen geurzenuwcellen. Dit aantal is aanzienlijk lager dan bij veel dieren, zoals honden. Aan het uiteinde van deze zenuwcellen bevinden zich haartjes met receptoren die geurmoleculen herkennen nadat deze zijn opgelost in het reukslijmvlies.
Elke receptor reageert slechts op één specifieke geurstof. Wanneer een passende geurstof wordt gedetecteerd, sturen de geurzenuwcellen een signaal naar het reukcentrum in de hersenen. Vrouwen hebben gemiddeld een beter ontwikkeld reukvermogen dan mannen, omdat zij bijna de helft meer cellen in dit hersengebied bezitten.
Hoeveel geuren kan de mens herkennen?
Het menselijk brein kan naar schatting ongeveer 50.000 verschillende geuren onderscheiden, terwijl er slechts circa 850 typen geurreceptoren bestaan. Dit wordt verklaard doordat bij het ruiken meerdere receptoren tegelijk actief zijn en samen een geurpatroon vormen.
Geurwaarneming vindt niet alleen plaats via ingeademde lucht door de neus. Tijdens het kauwen bereiken geurstoffen vanuit het achterste deel van de keel eveneens het reukzintuig, wat bijdraagt aan de totale smaakbeleving van voedsel. Meer informatie hierover is te vinden bij de ademhaling via neus en mond.
Gevoeligheid voor geurstoffen
De hoeveelheid geurmoleculen die nodig is om een geur waar te nemen, verschilt sterk per stof. Zo kan methaanthiol, een zwavelverbinding, al worden geroken bij een concentratie van slechts 0,0000000004 gram per liter lucht. Niet alle mensen nemen dezelfde geurstoffen waar; het feromoon androstenon kan bijvoorbeeld door ongeveer 30 procent van de bevolking niet worden geroken.
Mensen die androstenon wel kunnen ruiken, ervaren de geur zeer verschillend: sommigen beschrijven deze als zoet, anderen als extreem onaangenaam. Geuren worden vaak ingedeeld in tien beschrijvende categorieën, waaronder fruitig, houtachtig, mint, chemisch, zoet, citroen, ontbinding, scherp en aromatisch.
Waarom heeft de neus twee neusgaten?
Over het bestaan van twee neusgaten bestaan meerdere theorieën. Eén verklaring is dat het helpt om te bepalen uit welke richting een geur afkomstig is, vergelijkbaar met hoe twee oren helpen bij het lokaliseren van geluid. Een andere verklaring heeft te maken met het afwisselend functioneren van de neusgaten.
In het neusslijmvlies bevinden zich zwellichamen die worden aangestuurd door de hersenstam. Deze zorgen ervoor dat de neusgaten ongeveer elke anderhalf uur afwisselend domineren. Hierdoor stroomt de lucht in het ene neusgat sneller dan in het andere, waardoor zowel snel als langzaam oplosbare geurstoffen voldoende tijd krijgen om de juiste receptoren te bereiken.
Voor een uitgebreide algemene beschrijving van de neus kan ook de informatie op Wikipedia over de neus worden geraadpleegd.