Gebit: bouw, functies en ontwikkeling van tanden en kiezen

Wat is het gebit?

Alle tanden en kiezen in de mond vormen samen het gebit. Het melkgebit van een kind bestaat uit 20 gebitselementen. Een volwassen mens heeft er 32, inclusief de vier verstandskiezen. Het gebit speelt een essentiële rol bij de eerste stap van de spijsvertering.

Met behulp van de kaakspier, de sterkste spier van het menselijk lichaam, wordt voedsel fijngekauwd zodat het makkelijker kan worden ingeslikt. De tong helpt hierbij door gekauwde voedseldeeltjes steeds opnieuw tussen de kiezen te schuiven.

Kauwen en vertering

Door kauwen wordt voedsel in kleinere stukjes verdeeld, waardoor het totale oppervlak sterk toeneemt. Dit is belangrijk omdat de enzymen in het speeksel hierdoor op een groter oppervlak kunnen inwerken. Op deze manier begint de vertering al in de mond.

Meer informatie over de rol van het gebit bij voeding en vertering is te vinden op mijnbiologie.nl.

Bouw van tanden en kiezen

Tanden en kiezen zijn met één of meerdere wortels verankerd in de boven- of onderkaak. Rond deze wortels bevindt zich het wortelvlies, dat zorgt voor een stevige maar enigszins verende bevestiging in het kaakbot.

Het grootste deel van een tand of kies bestaat uit tandbeen. Omdat tandbeen niet hard genoeg is om voedsel volledig te vermalen, zijn alle gebitselementen aan de buitenkant bedekt met tandglazuur.

Tandglazuur, tandplak en slijtage

Tandglazuur is het hardste materiaal dat het menselijk lichaam kan vormen en is zelfs harder dan diamant. Dankzij dit glazuur kan op een kies een druk van wel tachtig kilo worden uitgeoefend tijdens het kauwen.

Op het tandglazuur bevindt zich van nature een laagje tandplak. Wanneer dit niet dagelijks wordt verwijderd, kan het verkalken tot tandsteen. Tegelijkertijd kan overmatig poetsen schadelijk zijn: een aanzienlijk deel van de melkgebitten vertoont slijtage door te hard poetsen en te ruim gebruik van tandpasta.

Wisselen van het melkgebit

Vanaf ongeveer vijfjarige leeftijd begint een kind met het wisselen van het melkgebit. De wortels van de melktanden lossen geleidelijk op, waardoor de kroon loskomt en de tand uitvalt. De blijvende tanden nemen vervolgens hun plaats in.

In tegenstelling tot veel andere diersoorten wisselt de mens zijn gebit slechts één keer. Verliest iemand na deze wissel een tand of kies, dan groeit deze niet meer terug.

Verschillende soorten tanden

Mensen hebben verschillende typen gebitselementen: snijtanden, hoektanden en kiezen. Deze variatie maakt efficiënt kauwen mogelijk, maar vereist ook dat alle tanden en kiezen precies op de juiste plaats staan.

Hoewel dieren zoals haaien hun hele leven nieuwe tanden blijven maken, is dit bij mensen waarschijnlijk niet meer mogelijk omdat herhaald wisselen de kans vergroot dat de verschillende soorten gebitselementen niet goed op elkaar aansluiten.

Verstandskiezen

De achterste kiezen in het volwassen gebit worden verstandskiezen genoemd. Deze kiezen breken meestal door na de puberteit en worden vaak als functioneel overbodig beschouwd. Daarom worden ze regelmatig preventief verwijderd.

De naam verstandskies verwijst niet naar hun ligging, maar naar het moment van doorbreken: een oude beschrijving stelt dat zij verschijnen wanneer het verstand tot rijpheid is gekomen. In het Engels heet deze kies daarom wisdom tooth en de Latijnse naam is dens sapientiae, wat ‘tand der wijsheid’ betekent. Het verwijderen van verstandskiezen heeft geen enkele invloed op de intelligentie.

Aanvullende algemene informatie over het gebit is te vinden op Wikipedia en over de relatie tussen kauwen en energievoorziening via mijnbiologie.nl.