12.3 Soorten veranderen | Samenvatting

Hoelang is er al leven op aarde?

De aarde bestaat al zo’n 4,5 miljard jaar, maar het leven begon pas ongeveer 3,5 miljard jaar geleden met cyanobacteriën, ook wel blauwalgen genoemd. Deze organismen konden, net als planten, zuurstof produceren. Door deze zuurstof ontstond er 2 miljard jaar geleden een ozonlaag die schadelijke straling tegenhield. Dat maakte leven op het land mogelijk. Eerst kwamen er ongewervelde dieren, zoals kwallen, daarna gewervelde dieren zoals vissen en later amfibieën, reptielen, vogels en zoogdieren.

Hoe zie je dat soorten verwant zijn?

overeenkomstige embryo’s van verschillende diersoorten die laten zien dat soorten een gemeenschappelijke voorouder hebben Je kunt zien hoe soorten met elkaar verbonden zijn door een verwantschapsschema. Soorten die dicht bij elkaar staan in zo’n schema hebben een gemeenschappelijke voorouder en zijn verwant. Zo zijn hond en kat nauwer aan elkaar verwant dan aan een paard, omdat ze meer kenmerken delen. Wetenschappers zien ook verwantschap door homologe organen, de overeenkomstige bouw van embryo’s en sterk overeenkomend DNA.

Waardoor veranderen soorten?

Het proces waarbij soorten veranderen of nieuwe soorten ontstaan, heet evolutie. Darwin stelde de evolutietheorie op en zag dat binnen elke soort variatie voorkomt. Gaat het om eigenschappen die via DNA worden doorgegeven, dan spreek je van erfelijke eigenschappen en dus van erfelijke variatie. Deze ontstaat door mutaties, kleine veranderingen in het DNA. Door natuurlijke selectie overleven individuen met gunstige eigenschappen, waardoor ze zich meer voortplanten. Dat noem je ook wel survival of the fittest.

Hoe ontstaan nieuwe soorten?

Afbeelding van de berkenspanner in lichte en donkere vorm op boomschors als voorbeeld van natuurlijke selectie door vervuiling Nieuwe soorten kunnen ontstaan als een groep van een soort geïsoleerd raakt, zoals bij de vinken op de Galapagoseilanden. Door verschillen in omgeving en voedsel ontstond er erfelijke variatie in snavelvorm. Door natuurlijke selectie bleven per eiland alleen de best aangepaste vinken over. Door de isolatie konden deze groepen zich niet meer onderling voortplanten en ontstonden er uiteindelijk nieuwe soorten.

Welke invloed hebben mensen?

Mensen beïnvloeden soorten via veredeling: door selectie en kruising van planten en dieren ontstaan rassen met gewenste eigenschappen. Hierbij kan genetische erosie optreden: eigenschappen die niet geselecteerd worden, verdwijnen. Daarom bestaan er genenbanken, waar zaden en rassen bewaard worden. Ook hobbyboeren dragen bij aan het behoud van erfelijke variatie.

Woordenlijst

  • Cyanobacteriën: Bacteriën die licht gebruiken om stoffen op te bouwen en daarbij zuurstof afgeven. Ze worden ook blauwalgen genoemd.
  • DNA: De stof waarin erfelijke informatie is vastgelegd. De volgorde van de bouwstenen bevat informatie voor de bouw en werking van een organisme.
  • Erfelijke eigenschap: Een kenmerk waarvoor erfelijke informatie een rol speelt. Hoe het kenmerk eruitziet, kan ook afhangen van de omgeving.
  • Erfelijke variatie: Verschillen in erfelijke informatie tussen individuen van een soort. Daardoor kunnen zij bijvoorbeeld verschillend reageren op droogte of ziekten.
  • Evolutie: Verandering van erfelijke kenmerken in populaties door de generaties heen. Op lange termijn kunnen soorten hierdoor veranderen en nieuwe soorten ontstaan.
  • Evolutietheorie: De wetenschappelijke verklaring voor veranderingen en gemeenschappelijke afstamming van organismen. Erfelijke variatie en natuurlijke selectie zijn belangrijke onderdelen.
  • Genenbank: Een verzameling bewaard erfelijk materiaal, bijvoorbeeld zaden van verschillende plantenrassen. Zo kunnen varianten later opnieuw worden gebruikt.
  • Genetische erosie: Het verdwijnen van erfelijke variatie binnen een soort of ras. Dat kan gebeuren als nog maar weinig verschillende rassen worden gekweekt.
  • Gemeenschappelijke voorouder: Een vroegere soort of populatie waaruit twee of meer groepen organismen zijn ontstaan.
  • Gewervelde dieren: Dieren met een wervelkolom. Vissen, vogels en zoogdieren zijn voorbeelden.
  • Homologe organen: Organen die zijn terug te voeren op dezelfde structuur bij een gezamenlijke voorouder, zoals een menselijke arm en de voorvin van een walvis.
  • Mutaties: Veranderingen in het erfelijke materiaal. Ze kunnen nieuwe allelen opleveren en zijn alleen erfelijk voor volgende generaties als ze via de voortplanting worden doorgegeven.
  • Natuurlijke selectie: Het proces waarbij individuen met bepaalde erfelijke kenmerken gemiddeld meer nakomelingen krijgen. Daardoor kunnen die kenmerken in een populatie vaker voorkomen.
  • Ongewervelde dieren: Dieren zonder wervelkolom, zoals spinnen, kwallen en slakken.
  • Ozonlaag: Een laag hoog in de atmosfeer met relatief veel ozon. Die houdt een groot deel van de schadelijke uv-straling van de zon tegen.
  • Survival of the fittest: Individuen met gunstige erfelijke kenmerken in hun omgeving krijgen gemiddeld meer nakomelingen. Daardoor worden die kenmerken na meerdere generaties vaak algemener.
  • Variatie: Verschillen tussen individuen van dezelfde soort. Slakken van één soort kunnen bijvoorbeeld verschillende kleuren huisjes hebben.
  • Variatie in eigenschappen: Verschillen tussen individuen, zoals in grootte, kleur of gedrag. Die kunnen ontstaan door erfelijke verschillen, de omgeving of allebei.
  • Veredeling: Planten of dieren met gewenste erfelijke eigenschappen selecteren en kruisen om nakomelingen met gunstige eigenschappen te krijgen.
  • Verwant: Met elkaar verbonden door een gemeenschappelijke voorouder. Soorten zijn nauwer verwant als hun laatste gemeenschappelijke voorouder korter geleden leefde.
  • Verwantschapsschema: Een vertakkend schema dat laat zien welke groepen organismen een gemeenschappelijke voorouder delen.