12.3 Soorten veranderen Samenvatting
Hoelang is er al leven op aarde?
De aarde bestaat al zo’n 4,5 miljard jaar, maar het leven begon pas ongeveer 3,5 miljard jaar geleden met cyanobacteriën, ook wel blauwalgen genoemd. Deze organismen konden, net als planten, zuurstof produceren. Door deze zuurstof ontstond er 2 miljard jaar geleden een ozonlaag die schadelijke straling tegenhield. Dat maakte leven op het land mogelijk. Eerst kwamen er ongewervelde dieren, zoals kwallen, daarna gewervelde dieren zoals vissen en later amfibieën, reptielen, vogels en zoogdieren.
Hoe zie je dat soorten verwant zijn?
Je kunt zien hoe soorten met elkaar verbonden zijn door een verwantschapsschema. Soorten die dicht bij elkaar staan in zo’n schema hebben een gemeenschappelijke voorouder en zijn verwant. Zo zijn hond en kat nauwer aan elkaar verwant dan aan een paard, omdat ze meer kenmerken delen. Wetenschappers zien ook verwantschap door homologe organen, de overeenkomstige bouw van embryo’s en sterk overeenkomend DNA.
Waardoor veranderen soorten?
Het proces waarbij soorten veranderen of nieuwe soorten ontstaan, heet evolutie. Darwin stelde de evolutietheorie op en zag dat binnen elke soort variatie voorkomt. Gaat het om eigenschappen die via DNA worden doorgegeven, dan spreek je van erfelijke eigenschappen en dus van erfelijke variatie. Deze ontstaat door mutaties, kleine veranderingen in het DNA. Door natuurlijke selectie overleven individuen met gunstige eigenschappen, waardoor ze zich meer voortplanten. Dat noem je ook wel survival of the fittest.
Hoe ontstaan nieuwe soorten?
Nieuwe soorten kunnen ontstaan als een groep van een soort geïsoleerd raakt, zoals bij de vinken op de Galapagoseilanden. Door verschillen in omgeving en voedsel ontstond er erfelijke variatie in snavelvorm. Door natuurlijke selectie bleven per eiland alleen de best aangepaste vinken over. Door de isolatie konden deze groepen zich niet meer onderling voortplanten en ontstonden er uiteindelijk nieuwe soorten.
Welke invloed hebben mensen?
Mensen beïnvloeden soorten via veredeling: door selectie en kruising van planten en dieren ontstaan rassen met gewenste eigenschappen. Hierbij kan genetische erosie optreden: eigenschappen die niet geselecteerd worden, verdwijnen. Daarom bestaan er genenbanken, waar zaden en rassen bewaard worden. Ook hobbyboeren dragen bij aan het behoud van erfelijke variatie.
Woordenlijst
- Cyanobacteriën: De eerste organismen op aarde; ze maken zuurstof, net als planten.
- DNA: De bouwbeschrijving van een organisme; hierin liggen erfelijke eigenschappen vast.
- Erfelijke eigenschap: Eigenschap die via DNA wordt doorgegeven van ouders op kinderen.
- Erfelijke variatie: Verschillen in genen binnen een soort.
- Evolutie: Het langzaam veranderen van soorten en het ontstaan van nieuwe soorten.
- Evolutietheorie: Uitleg van hoe soorten veranderen en ontstaan, bedacht door Darwin.
- Genenbank: Plek waar zaden en rassen worden bewaard om erfelijke eigenschappen te behouden.
- Genetische erosie: Het verdwijnen van bepaalde erfelijke eigenschappen.
- Gemeenschappelijke voorouder: Een soort waar meerdere andere soorten uit zijn ontstaan.
- Gewervelde dieren: Dieren met een wervelkolom en schedel, zoals vissen en zoogdieren.
- Homologe organen: Organen met dezelfde bouw, maar andere functie.
- Mutaties: Veranderingen in het DNA die zorgen voor nieuwe eigenschappen.
- Natuurlijke selectie: Organismen met gunstige eigenschappen overleven en planten zich voort.
- Ongewervelde dieren: Dieren zonder wervelkolom.
- Ozonlaag: Laag in de atmosfeer die schadelijke straling van de zon tegenhoudt.
- Survival of the fittest: Alleen de best aangepaste organismen overleven en krijgen nakomelingen.
- Variatie: Verschillen in eigenschappen binnen een soort.
- Variatie in eigenschappen: Niet elk individu van een soort is precies hetzelfde.
- Veredeling: Gewenste eigenschappen versterken door selectie en kruising.
- Verwant: Soorten met een recente gemeenschappelijke voorouder.
- Verwantschapsschema: Schema dat laat zien hoe soorten aan elkaar verwant zijn.
Klaar met lezen? Test jezelf met vragen over 12.3 .
Meer lezen? Scientias – Evolutie deel 3: DNA, etcetera (Podcast) .
Meer lezen? NU.nl – Groenlandse ijsberen lijken zich aan te passen aan klimaatverandering .