Waarnemen is het opnemen van prikkels uit je omgeving met je zintuigen, die je hersenen verwerken.

Een prikkel is een invloed uit de omgeving waarop een zintuig reageert, zoals licht, geluid of geur.

Een zintuig is een orgaan dat gevoelig is voor een bepaalde prikkel, zoals een oog of een oor.

Zintuigcellen vangen prikkels op en zetten ze om in impulsen die naar de hersenen gaan.

Impulsen zijn elektrische seintjes die via zenuwen naar de hersenen worden geleid.

In je hoofd liggen onder andere het gezichtszintuig, het gehoorzintuig, het reukzintuig en de smaakzintuigen.

Alle zintuigen samen vormen het zintuigenstelsel, dat zorgt dat je je omgeving kunt waarnemen.

In het oor zitten het gehoorzintuig en het evenwichtszintuig.

Het gezichtszintuig in de ogen zorgt ervoor dat je kunt zien.

Het reukzintuig in de neus neemt geuren waar door te reageren op geurende stoffen.

Het smaakzintuig in de tong herkent smaken als zoet, zout, zuur, bitter en umami.

In de huid liggen warmte-, koude-, druk- en tastzintuigen.

Tastknopjes zijn kleine groepjes zintuigcellen die lichte aanrakingen kunnen voelen.

Met pijnpunten neem je pijn waar; dat zijn de uiteinden van bepaalde zenuwen.

Pijnpunten zitten in de huid en in dieper gelegen organen.

De hersenen ontvangen impulsen van zintuigen en verwerken deze tot bewuste waarneming.

De huidzintuigen reageren op warmte, kou, druk en aanraking.

Een zintuig is het orgaan, en zintuigcellen zijn de cellen in dat orgaan die de prikkels opvangen.

De hersenen vertalen de impulsen uit de zintuigen in herkenbare waarnemingen.

Zenuwen geleiden impulsen van de zintuigen naar de hersenen.

De huid bestaat uit de opperhuid en de lederhuid, met daaronder het onderhuidse bindweefsel.

De opperhuid bestaat uit de hoornlaag en de kiemlaag.

De hoornlaag beschermt tegen beschadiging, uitdroging en ziekteverwekkers.

De hoornlaag bestaat uit resten van dode, verhoornde cellen.

In de kiemlaag delen cellen zich voortdurend en schuiven naar buiten om nieuwe huidcellen te vormen.

De lederhuid bevat zintuigen, zenuwen, haarspiertjes, bloedvaten en zweetklieren en zorgt voor temperatuurregeling.

In de lederhuid liggen tast-, druk-, warmte- en koudezintuigen.

Een zweetklier produceert zweet waarmee je lichaam afkoelt door verdamping.

Talg houdt de haren en de hoornlaag soepel en voorkomt uitdroging.

Een haar groeit vanuit het haarzakje dat in de lederhuid ligt.

Het vet in het onderhuidse bindweefsel dient als reservevoedsel en als isolatie tegen warmteverlies.

Een brandwond is een beschadiging van de huid door warmte, chemische stoffen of elektriciteit.

De huid is kapot, waardoor bacteriën kunnen binnendringen en je vocht en warmte verliest.

De opperhuid kan zichzelf herstellen, zolang de lederhuid niet is beschadigd.

Het reukzintuig ligt boven in de neusholte in het neusslijmvlies.

Geurende gassen prikkelen de reukzintuigcellen, die impulsen sturen naar de hersenen.

De smaakzintuigcellen liggen in smaakknopjes aan de zijkanten van groefjes op de tong.

De tong kan zoet, zout, zuur, bitter en umami (hartig) onderscheiden.

Veel smaken herken je met hulp van het reukzintuig; ruiken en proeven versterken elkaar.

Bij een verstopte neus werken de reukzintuigcellen minder goed, waardoor smaken minder sterk zijn.

Het oog is het zintuig waarmee je licht waarneemt en beelden ziet van je omgeving.

Je kunt zien doordat licht via het oog op het netvlies valt en daar zintuigcellen prikkelt.

De oogkas is een holte in de schedel waarin het oog veilig ligt beschermd door vet en bot.

Het hoornvlies is het doorzichtige deel aan de voorkant van het oog waar het licht naar binnen valt.

De iris of het regenboogvlies bepaalt de kleur van je ogen en regelt de hoeveelheid licht die binnenkomt.

De pupil is de opening in de iris die groter of kleiner wordt om de lichtinval te regelen.

Bij fel licht trekken de kringspieren in de iris samen waardoor de pupil kleiner wordt.

Bij weinig licht ontspannen de kringspieren en wordt de pupil groter om meer licht toe te laten.

De lens buigt lichtstralen zodat er een scherp beeld op het netvlies ontstaat.

Het netvlies is het laagje met lichtgevoelige zintuigcellen achter in het oog dat impulsen naar de hersenen stuurt.

De oogzenuw voert impulsen van de netvliescellen naar de hersenen.

De blinde vlek is de plek waar de oogzenuw het oog verlaat en geen zintuigcellen zitten.

De gele vlek is de plaats op het netvlies waarmee je het scherpst ziet.

Kegeltjes nemen kleuren waar bij voldoende licht; staafjes werken bij weinig licht en zien alleen grijstinten.

Accommodatie is het boller of platter worden van de ooglens om scherp te stellen op voorwerpen op verschillende afstanden.

Het straalvormig lichaam regelt de vorm van de lens door aan de lensbandjes te trekken of te ontspannen.

Bijziendheid betekent dat je dichtbij goed ziet maar veraf niet scherp, doordat het beeld vóór het netvlies valt.

Verziendheid betekent dat je ver weg goed ziet maar dichtbij niet scherp, doordat het beeld achter het netvlies valt.

Bij bijziendheid gebruik je een holle lens; bij verziendheid een bolle lens.

De hersenen ontvangen de impulsen van beide ogen en maken daar één ruimtelijk beeld van.

Het zenuwstelsel bestaat uit het centrale zenuwstelsel en de zenuwen.

Het centrale zenuwstelsel bestaat uit de hersenen en het ruggenmerg.

Zenuwen verbinden het centrale zenuwstelsel met alle lichaamsdelen en geleiden impulsen.

Het zenuwstelsel verwerkt impulsen van zintuigen en regelt de werking van spieren en klieren.

Een impuls is een elektrisch seintje dat informatie doorgeeft in het zenuwstelsel.

Bij een bewuste reactie gaan impulsen naar de hersenen, die beslissen hoe je reageert.

Bij een reflex reageert je lichaam automatisch via het ruggenmerg, zonder dat je hersenen eerst meedoen.

Een reflexboog is de weg die impulsen afleggen bij een reflex, van zintuig naar ruggenmerg en terug naar de spier.

Reflexen zorgen voor snelle, onbewuste reacties die je lichaam beschermen tegen schade.

Een zenuwcel is een cel die impulsen kan geleiden en bestaat uit een cellichaam met uitlopers.

Uitlopers geleiden impulsen naar of van het cellichaam en kunnen erg lang zijn.

Schakelcellen geleiden impulsen binnen het centrale zenuwstelsel, bijvoorbeeld tussen hersenen en ruggenmerg.

Gevoelszenuwen geleiden impulsen van zintuigen naar het centrale zenuwstelsel.

Bewegingszenuwen geleiden impulsen van het centrale zenuwstelsel naar spieren of klieren.

Bij een terugtrekreflex trek je automatisch je hand of arm terug bij pijn of gevaar.

Omdat de impulsen naar de hersenen langer onderweg zijn dan die naar de spieren.

Het ruggenmerg geleidt impulsen tussen de hersenen en de zenuwen in je lichaam.

Via zenuwen die vanuit de hersenen en het ruggenmerg naar alle delen van het lichaam lopen.

Een impuls verplaatst zich razendsnel, vaak tientallen meters per seconde.

Het zenuwstelsel maakt het mogelijk om prikkels waar te nemen, te reageren en te leren van ervaringen.

Gedrag is alles wat een mens of dier doet als reactie op prikkels uit de omgeving.

Gedrag wordt bepaald door prikkels, erfelijke factoren en leerervaringen.

Een prikkel is een verandering in de omgeving die gedrag kan veroorzaken, zoals geluid of geur.

Een sleutelprikkel is een prikkel die altijd hetzelfde gedrag oproept, zoals het zien van voer bij dieren.

Motivatie is de bereidheid om bepaald gedrag te vertonen, bijvoorbeeld honger of dorst.

Bij een hoge motivatie is de kans groter dat het gedrag wordt uitgevoerd.

De drempelwaarde is de sterkte die een prikkel moet hebben om gedrag op te wekken.

Conflictgedrag ontstaat als een dier of mens niet weet welk gedrag passend is in een situatie.

De drie vormen zijn ambivalent gedrag, overspronggedrag en omgericht gedrag.

Ambivalent gedrag is het afwisselend vertonen van twee tegengestelde handelingen, zoals aanvallen en vluchten.

Overspronggedrag is zinloos gedrag dat ontstaat als twee drijfveren tegelijk aanwezig zijn.

Omgericht gedrag is gedrag dat zich richt op iets anders dan de oorspronkelijke prikkel.

Aangeboren gedrag is gedrag dat erfelijk is bepaald en niet aangeleerd hoeft te worden.

Aangeleerd gedrag is gedrag dat je leert door ervaring of door na te doen.

Inprenting is leren in een korte, gevoelige periode, zoals jonge vogels die hun moeder herkennen.

Bij conditionering leert een dier of mens een handeling uit te voeren door beloning of straf.

Imitatie is gedrag leren door het gedrag van anderen na te doen.

Inzichtelijk leren is het oplossen van een probleem door nadenken en verbanden te leggen.

Om beter te begrijpen waarom dieren zich zo gedragen en hoe dit gedrag bijdraagt aan overleven en voortplanten.

Hormonen zijn stoffen die door klieren aan het bloed worden afgegeven en processen in het lichaam regelen.

Het hormoonstelsel zorgt voor de regeling van langzame processen zoals groei, stofwisseling en voortplanting.

Hormonen worden gemaakt in hormoonklieren, zoals de schildklier, hypofyse en alvleesklier.

Een hormoonklier geeft stoffen direct af aan het bloed, terwijl een gewone klier een afvoerbuis heeft.

De hypofyse is een kleine hormoonklier onder de hersenen die andere klieren aanstuurt.

De hypofyse maakt groeihormoon en beïnvloedt de werking van andere hormoonklieren zoals de schildklier en geslachtsklieren.

Het groeihormoon stimuleert de groei van botten en weefsels tijdens de jeugd.

De schildklier maakt schildklierhormoon aan dat de stofwisseling regelt.

Bij een te hoge productie werkt de stofwisseling te snel en voel je je onrustig en vermoeid.

Bij te weinig schildklierhormoon vertraagt de stofwisseling, wat leidt tot moeheid en gewichtstoename.

De alvleesklier maakt onder andere de hormonen insuline en glucagon aan, die de bloedsuikerspiegel regelen.

Insuline zorgt ervoor dat glucose uit het bloed wordt opgenomen in de cellen.

Glucagon zorgt ervoor dat opgeslagen glycogeen in de lever wordt omgezet in glucose.

Bij diabetes maakt het lichaam te weinig insuline aan of reageert het niet goed op insuline, waardoor de bloedsuiker te hoog blijft.

Bij jongens testosteron en bij meisjes oestrogeen en progesteron.

Geslachtshormonen worden gemaakt in de zaadballen bij jongens en in de eierstokken bij meisjes.

Testosteron zorgt voor de mannelijke geslachtskenmerken en de productie van zaadcellen.

Oestrogeen zorgt voor de vrouwelijke geslachtskenmerken en regelt de menstruatiecyclus.

Het zenuwstelsel reageert snel op prikkels, terwijl hormonen zorgen voor langzamere, langdurige regelingen in het lichaam.

Het zenuwstelsel werkt snel met elektrische impulsen; het hormoonstelsel werkt langzaam via stoffen in het bloed.