Erfelijkheid is het doorgeven van eigenschappen van ouders op hun nakomelingen via het DNA.

Het genotype is de complete erfelijke informatie van een organisme, vastgelegd in het DNA.

Het fenotype is hoe een organisme eruitziet of functioneert, als gevolg van het genotype en de invloed van het milieu.

Het fenotype wordt bepaald door de erfelijke eigenschappen (genotype) en de invloeden van het milieu.

Het genotype is de erfelijke code in het DNA, terwijl het fenotype de zichtbare of meetbare kenmerken zijn.

Ja, hoewel ze hetzelfde genotype hebben, kunnen milieufactoren zoals voeding of zonlicht hun fenotype beïnvloeden.

DNA is het molecuul in de celkern dat alle erfelijke informatie bevat voor het bouwen en functioneren van het organisme.

Het DNA bevindt zich in de celkern, opgerold in de chromosomen.

Een chromosoom is een lang DNA-molecuul met daarop veel genen die informatie dragen voor erfelijke eigenschappen.

Een gen is een stukje DNA dat de informatie bevat voor één erfelijke eigenschap, bijvoorbeeld oogkleur of bloedgroep.

Bij lichaamsgroei deelt elke cel zich en wordt het DNA precies gekopieerd, zodat elke nieuwe cel dezelfde erfelijke informatie bevat.

Ja, bijna alle lichaamscellen bevatten hetzelfde DNA, behalve geslachtscellen en sommige rode bloedcellen.

Erfelijke eigenschappen zijn kenmerken die worden doorgegeven van ouder op kind via genen, zoals oogkleur of haarkleur.

Een aangeleerde eigenschap is iets wat je niet erft maar leert, zoals fietsen of schrijven.

Ja, het milieu kan bepalen hoe sterk een erfelijke eigenschap tot uiting komt, bijvoorbeeld door voeding of zonlicht.

Een mutatie is een verandering in het DNA waardoor een erfelijke eigenschap kan veranderen.

Nee, mutaties kunnen schadelijk, neutraal of gunstig zijn; ze zorgen ook voor variatie in de natuur.

Erfelijke variatie is het verschil in genen tussen individuen van dezelfde soort, waardoor ze van elkaar verschillen.

Erfelijke variatie ontstaat door geslachtelijke voortplanting en door mutaties in het DNA.

Erfelijke variatie zorgt ervoor dat soorten zich kunnen aanpassen aan veranderende omstandigheden en blijven voortbestaan.

Chromosomen zijn dragers van erfelijke informatie, opgebouwd uit DNA en eiwitten, die in de celkern liggen.

Chromosomen bevinden zich in de celkern van elke lichaamscel.

Een mens heeft 46 chromosomen in elke lichaamscel, gerangschikt in 23 paren.

Een chromosomenpaar bestaat uit twee chromosomen die dezelfde genen bevatten, één van de vader en één van de moeder.

Autosomen zijn de 22 paar chromosomen die niet betrokken zijn bij het bepalen van het geslacht.

Geslachtschromosomen bepalen het geslacht van een persoon; vrouwen hebben XX en mannen XY.

Lichaamscellen hebben 46 chromosomen, geslachtscellen (zaadcellen en eicellen) hebben er 23.

Bij celdeling wordt het DNA gekopieerd zodat elke nieuwe cel dezelfde erfelijke informatie heeft.

Mitose is gewone celdeling waarbij twee identieke cellen ontstaan met hetzelfde aantal chromosomen als de moedercel.

Mitose zorgt voor groei, herstel en vervanging van cellen in het lichaam.

Meiose is een speciale celdeling waarbij geslachtscellen ontstaan met de helft van het aantal chromosomen.

Meiose zorgt ervoor dat bij bevruchting het juiste aantal chromosomen wordt hersteld.

Bij bevruchting versmelten een zaadcel en een eicel, waardoor de chromosomen van beide ouders samenkomen.

Een karyotype is een foto of schema van alle chromosomen van een cel, gerangschikt in paren.

Een chromosoomafwijking is wanneer er een chromosoom te veel, te weinig of beschadigd is, wat erfelijke aandoeningen kan veroorzaken.

Het syndroom van Down is een aandoening waarbij iemand drie in plaats van twee chromosomen nummer 21 heeft.

Homologe chromosomen zijn chromosomen van hetzelfde paar met genen voor dezelfde eigenschappen op dezelfde plaats.

Ja, delen van chromosomen kunnen veranderen of verschuiven, wat mutaties of erfelijke ziekten kan veroorzaken.

Chromosomen kunnen worden onderzocht via een karyogram, een microscopisch beeld of DNA-analyse.

Door chromosomen te bestuderen kunnen artsen erfelijke ziekten, afwijkingen en verwantschappen vaststellen.

Een gen is een stukje DNA dat de informatie bevat voor één erfelijke eigenschap, zoals oogkleur of bloedgroep.

Een allel is een variant van een gen die zorgt voor een bepaalde vorm van een eigenschap, bijvoorbeeld bruine of blauwe ogen.

De meeste eigenschappen hebben twee allelen: één van de vader en één van de moeder.

Homozygoot betekent dat beide allelen voor een eigenschap hetzelfde zijn, bijvoorbeeld twee keer het allel voor bruine ogen.

Heterozygoot betekent dat de twee allelen voor een eigenschap verschillend zijn, bijvoorbeeld één voor bruine en één voor blauwe ogen.

Een dominant allel overheerst een recessief allel en bepaalt het uiterlijk als het aanwezig is.

Een recessief allel komt alleen tot uiting in het uiterlijk als er geen dominant allel aanwezig is.

Bij intermediaire overerving is er geen dominant of recessief allel en ontstaat een mengvorm van beide eigenschappen.

Het genotype is de combinatie van allelen die iemand heeft voor een bepaalde eigenschap.

Het fenotype is hoe de erfelijke eigenschap zichtbaar of merkbaar is bij iemand, bijvoorbeeld de haarkleur.

Een kruising is het paren van twee organismen met verschillende genotypen om te zien welke eigenschappen nakomelingen krijgen.

Een kruisingsschema laat zien welke genen en eigenschappen ouders kunnen doorgeven aan hun kinderen.

Een drager heeft één recessief allel voor een erfelijke eigenschap, maar laat het niet in het uiterlijk zien.

Geslachtsgebonden overerving betekent dat een eigenschap ligt op het X- of Y-chromosoom en daardoor vaker bij één geslacht voorkomt.

Kleurenblindheid en hemofilie zijn voorbeelden van erfelijke eigenschappen die op het X-chromosoom liggen.

Een stamboom laat zien hoe eigenschappen of ziektes worden doorgegeven in opeenvolgende generaties.

Mutatie bij genen is een verandering in de DNA-code van een gen, waardoor de eigenschap kan veranderen.

Ja, als een mutatie in de geslachtscellen voorkomt, kan deze worden doorgegeven aan nakomelingen.

Een monohybride kruising onderzoekt de overerving van één eigenschap, zoals bloemkleur of haarkleur.

Een dihybride kruising onderzoekt de overerving van twee eigenschappen tegelijk, bijvoorbeeld haarkleur en oogkleur.

Evolutie is de geleidelijke ontwikkeling van het leven op aarde, waarbij soorten in de loop van miljoenen jaren veranderen.

Charles Darwin was een Engelse wetenschapper die de evolutietheorie ontwikkelde op basis van natuurlijke selectie.

Natuurlijke selectie betekent dat de best aangepaste organismen de grootste kans hebben om te overleven en zich voort te planten.

Survival of the fittest betekent dat de individuen die het beste zijn aangepast aan hun omgeving meer nakomelingen krijgen.

Variaties zijn kleine verschillen in erfelijke eigenschappen tussen individuen van dezelfde soort.

Variaties ontstaan door mutaties en door het combineren van genen bij geslachtelijke voortplanting.

Een mutatie is een toevallige verandering in het DNA waardoor nieuwe eigenschappen kunnen ontstaan.

Organismen met gunstige eigenschappen overleven en planten zich voort, waardoor die eigenschappen vaker voorkomen in de soort.

Een soort is een groep organismen die zich onderling kunnen voortplanten en vruchtbare nakomelingen krijgen.

Isolatie betekent dat groepen van dezelfde soort gescheiden raken en zich onafhankelijk verder ontwikkelen tot nieuwe soorten.

Soortvorming is het ontstaan van nieuwe soorten door aanpassing en isolatie in verschillende leefomgevingen.

Fossielen zijn versteende overblijfselen of afdrukken van organismen die informatie geven over het leven in het verleden.

Fossielen laten zien dat soorten in de loop van de tijd zijn veranderd en dat sommige soorten zijn uitgestorven.

Overgangsvormen zijn fossielen die kenmerken hebben van twee verschillende groepen organismen, wat veranderingen in soorten aantoont.

Kunstmatige selectie is het gericht kruisen van dieren of planten door de mens om gewenste eigenschappen te versterken.

Adaptatie is het aanpassen van een organisme aan zijn omgeving, waardoor het beter kan overleven.

Een gemeenschappelijke voorouder is een oervorm waarvan verschillende soorten zijn afgeleid.

Overeenkomsten in DNA, skeletbouw en ontwikkeling bewijzen dat soorten aan elkaar verwant zijn.

De moderne evolutietheorie combineert Darwins ideeën met kennis over DNA, mutaties en genetische variatie.

Uitsterven betekent dat een soort helemaal verdwijnt, vaak door veranderingen in het milieu of door concurrentie.

Fossielen zijn versteende overblijfselen of afdrukken van planten en dieren die in gesteente bewaard zijn gebleven.

Fossielen ontstaan als resten van organismen snel worden bedekt met sediment, waardoor ze niet volledig vergaan en kunnen versteend raken.

Harde delen zoals botten, tanden en schelpen vergaan minder snel en hebben meer kans om te fossiliseren dan zachte delen.

Jongere gesteentelagen liggen meestal boven oudere lagen, waardoor oudere fossielen dieper in de aardkorst worden gevonden.

Fossielen laten zien dat soorten zijn ontstaan, veranderd en uitgestorven in de loop van de geschiedenis van de aarde.

Een tijdperk is een grote periode in de geologische tijdschaal waarin bepaalde levensvormen overheersten.

De aarde is ongeveer 4,6 miljard jaar oud.

De eerste eenvoudige levensvormen ontstonden ongeveer 3,8 miljard jaar geleden in het water.

Bacteriën die fotosynthese konden uitvoeren produceerden de eerste zuurstof in het water en later in de lucht.

De eerste meercellige organismen ontstonden ongeveer 1,6 miljard jaar geleden.

De eerste dieren verschenen ongeveer 700 miljoen jaar geleden in de oceanen.

De eerste landdieren waren geleedpotigen zoals duizendpoten, gevolgd door amfibieën en reptielen.

Sauriërs waren een groep reptielen, waaronder dinosauriërs, die miljoenen jaren lang op aarde leefden.

De dinosauriërs stierven waarschijnlijk uit door een grote inslag uit de ruimte en de daaropvolgende klimaatverandering.

Zoogdieren en vogels overleefden en konden zich verder ontwikkelen na het uitsterven van de sauriërs.

De eerste mensachtigen verschenen ongeveer 3 miljoen jaar geleden; de moderne mens ontstond circa 300.000 jaar geleden.

Verwantschap betekent dat soorten een gemeenschappelijke voorouder hebben en overeenkomsten in DNA en bouw vertonen.

Rudimentaire organen zijn resten van organen die hun functie grotendeels hebben verloren, zoals de verstandskiezen en staartwervels bij mensen.

Vergelijking van skeletten toont aan dat veel diersoorten overeenkomsten in bouw hebben, wat wijst op gemeenschappelijke voorouders.

DNA-onderzoek laat zien dat soorten met meer overeenkomstig DNA nauwer aan elkaar verwant zijn en een recentere gemeenschappelijke voorouder hebben.

DNA-technologie is het gebruik van kennis over DNA om organismen te onderzoeken, te veranderen of nieuwe toepassingen te maken.

Genetische modificatie is het veranderen van het DNA van een organisme door er genen aan toe te voegen, te verwijderen of te veranderen.

Bij recombinant-DNA-techniek wordt DNA van verschillende organismen gecombineerd om nieuwe erfelijke eigenschappen te krijgen.

Een GGO is een organisme waarvan het DNA kunstmatig is veranderd met behulp van genetische technieken.

Een voorbeeld is een plant die door genetische modificatie beter bestand is tegen insecten of droogte.

Klonen is het maken van een genetisch identieke kopie van een organisme of cel.

Een kloon is een organisme dat genetisch identiek is aan het organisme waarvan het is gekopieerd.

DNA-profielonderzoek vergelijkt stukjes DNA om vast te stellen of DNA van dezelfde persoon of verwant is.

Het wordt gebruikt in forensisch onderzoek, bij vaderschapstests en om familiebanden aan te tonen.

PCR is een techniek waarmee kleine hoeveelheden DNA worden vermenigvuldigd, zodat ze beter onderzocht kunnen worden.

DNA-sequencing is het bepalen van de volgorde van de basen in een DNA-molecuul.

CRISPR-Cas is een moderne techniek waarmee genen heel precies kunnen worden aangepast of verwijderd.

Gentherapie is een medische behandeling waarbij een fout gen wordt vervangen of hersteld om een ziekte te genezen.

Stamcelonderzoek richt zich op cellen die zich kunnen ontwikkelen tot verschillende celtypen, wat belangrijk is voor genezing en onderzoek.

Een ethisch dilemma is een moeilijke keuze tussen wat technisch mogelijk is en wat moreel aanvaardbaar is, zoals het aanpassen van menselijk DNA.

DNA-technieken kunnen erfelijke ziekten opsporen, landbouw verbeteren en medicijnen sneller ontwikkelen.

Risico’s zijn onverwachte veranderingen in organismen en mogelijke schade aan het milieu of de biodiversiteit.

Het humaan genoomproject had als doel om alle genen in het menselijk DNA in kaart te brengen.

Epigenetica onderzoekt hoe omgevingsfactoren genen aan- of uitzetten zonder de DNA-code te veranderen.

De toekomst ligt in precisiegeneeskunde, betere gewassen en mogelijk het voorkomen van erfelijke ziekten.