Voedingsmiddelen zijn alle producten die je eet en drinkt, zoals brood, fruit, melk en water.

Plantaardige voedingsmiddelen zijn afkomstig van planten, dierlijke voedingsmiddelen komen van dieren of dierlijke producten zoals melk en eieren.

Voorbeelden van plantaardige voedingsmiddelen zijn groente, fruit, graanproducten, aardappelen, noten en peulvruchten.

Dierlijke voedingsmiddelen zijn bijvoorbeeld vlees, vis, melk, kaas, yoghurt en eieren.

Voedingsstoffen zijn de bruikbare stoffen in je voedsel die je lichaam nodig heeft voor energie, groei en herstel.

De zes groepen voedingsstoffen zijn eiwitten, koolhydraten, vetten, water, mineralen en vitaminen.

Voedingsstoffen kunnen dienen als brandstof, bouwstof, reservestof of beschermende stof.

Brandstoffen leveren energie voor beweging, groei en het op peil houden van je lichaamstemperatuur.

Bouwstoffen zijn nodig voor groei, ontwikkeling en herstel van cellen en weefsels in je lichaam.

Reservestoffen zijn voedingsstoffen die je lichaam opslaat om later als brandstof of bouwstof te gebruiken.

Beschermende stoffen, zoals vitaminen en mineralen, helpen om ziekten te voorkomen en je gezond te houden.

Eiwitten zijn vooral bouwstoffen voor cellen, spieren en weefsels en worden bij een teveel gebruikt als brandstof of reservestof.

Je lichaam gebruikt koolhydraten vooral als brandstof, maar ze kunnen ook dienen als bouwstof of worden opgeslagen als vet of glycogeen.

Glycogeen is een opslagvorm van glucose die wordt bewaard in je lever en spieren als reservestof.

Vetten dienen als brandstof, bouwstof en reservestof en worden onder andere opgeslagen onder de huid als vetlaag.

Water is een belangrijke bouwstof en nodig voor het transport van stoffen, omdat veel stoffen opgelost in water door je lichaam worden vervoerd.

Mineralen zijn bouwstoffen voor onder andere botten en tanden en werken ook als beschermende stoffen om je gezond te houden.

Vitaminen werken als bouwstoffen en beschermende stoffen; bij een tekort kun je ziek worden, maar ook een teveel kan klachten geven.

Belangrijke vitaminen zijn bijvoorbeeld vitamine A voor je huid en ogen en vitamine D voor het vastleggen van kalk in je botten.

Voedingsvezel bestaat uit onverteerbare plantaardige stoffen uit celwanden en is belangrijk voor een goede darmwerking en een verzadigd gevoel.

Het verteringsstelsel is het geheel van organen dat voedsel bewerkt zodat voedingsstoffen in het bloed kunnen worden opgenomen.

Tot het verteringsstelsel horen onder andere mondholte, keelholte, slokdarm, maag, dunne darm, dikke darm, endeldarm en anus.

Het darmkanaal is het lange kanaal van mond tot anus waardoor het voedsel zich verplaatst.

Glucose, water, mineralen en vitaminen kunnen direct door de darmwand in het bloed worden opgenomen.

Eiwitten, vetten en de meeste koolhydraten, zoals suiker en zetmeel, moeten eerst worden afgebroken tot kleinere deeltjes.

Bij vertering worden grote voedingsstoffen afgebroken tot kleine verteringsproducten die door de darmwand heen in het bloed kunnen worden opgenomen.

Bij mechanische vertering wordt voedsel in kleine stukjes verdeeld door te kauwen met tanden en kiezen.

Met snijtanden en hoektanden bijt je stukken af en met kiezen maal je het voedsel fijn.

Door kauwen valt voedsel uiteen in kleinere stukjes, waardoor er meer oppervlak ontstaat voor verteringssappen om op in te werken.

Verteringssappen zijn vloeistoffen met enzymen die voedingsstoffen chemisch afbreken tot kleinere deeltjes.

Speekselklieren, maagsapklieren, lever, alvleesklier en darmsapklieren produceren verteringssappen.

Chemische vertering is het afbreken van voedingsstoffen met behulp van enzymen in verteringssappen.

Enzymen zijn stoffen die scheikundige reacties sneller laten verlopen en zo helpen om voedingsstoffen af te breken.

Door het grotere oppervlak kunnen enzymen op meer plaatsen contact maken met het voedsel en het sneller afbreken.

Darmperistaltiek zijn de afwisselende samentrekkingen van kring- en lengtespieren in de darmwand die voedsel voortduwen.

Kringspieren en lengtespieren in de darmwand zorgen samen voor de peristaltische bewegingen.

Peristaltiek kneedt de voedselbrij, duwt deze naar voren en mengt het voedsel met verteringssappen.

Voor en achter de voedselbrok trekken kring- en lengtespieren om de beurt samen waardoor het kanaal versmalt en het voedsel vooruit wordt geperst.

Voedingsvezel prikkelt de spieren in de darmwand en zorgt zo voor een goede darmperistaltiek en stoelgang.

Het verteringsstelsel maakt voedingsstoffen beschikbaar voor het bloed, zodat alle cellen energie en bouwstoffen krijgen.

De vertering begint in de mondholte, waar voedsel wordt gekauwd en vermengd met speeksel.

Speeksel maakt het voedsel glad en bevat een enzym dat zetmeel afbreekt tot suikers.

De tong duwt het voedsel naar de keelholte, zodat je het kunt doorslikken.

De huig sluit de neusholte af tijdens het slikken, zodat voedsel niet in de neus komt.

Het strotklepje sluit de luchtpijp af bij het slikken, zodat voedsel niet in de luchtwegen komt.

De slokdarm vervoert voedsel van de keelholte naar de maag met behulp van peristaltische bewegingen.

In de maag wordt het voedsel gekneed en vermengd met maagsap dat eiwitten gedeeltelijk verteert.

Maagsap bevat water, zoutzuur en een enzym dat eiwitten afbreekt.

Zoutzuur doodt bacteriën die met het voedsel meekomen en activeert enzymen voor de vertering van eiwitten.

De maagportier is een kringspier aan het einde van de maag die kleine hoeveelheden voedsel doorlaat naar de twaalfvingerige darm.

In de twaalfvingerige darm worden gal en alvleessap toegevoegd om vetten, eiwitten en koolhydraten verder te verteren.

De galblaas slaat gal op die in de lever wordt gemaakt en geeft het af aan de twaalfvingerige darm wanneer dat nodig is.

Gal verdeelt vetten in kleine druppeltjes, zodat enzymen ze beter kunnen verteren. Dit heet emulgeren.

De alvleesklier maakt alvleessap met enzymen die vetten, eiwitten en koolhydraten afbreken.

Darmsap bevat enzymen die de vertering van eiwitten en koolhydraten afmaken in de dunne darm.

De dunne darm verteert het voedsel verder en neemt voedingsstoffen en water op in het bloed.

De plooien en vlokken vergroten het oppervlak, zodat opname van voedingsstoffen sneller en efficiënter gaat.

In de dikke darm wordt water opgenomen en maken bacteriën de voedselresten verder verteerbaar.

De endeldarm slaat onverteerde voedselresten tijdelijk op tot ze via de anus worden uitgescheiden.

Ontlasting bestaat uit onverteerde voedselresten, bacteriën en water die via de anus het lichaam verlaten.

De Schijf van Vijf is een model van het Voedingscentrum met vijf vakken vol voedingsmiddelen die je dagelijks nodig hebt voor een gezonde voeding.

De vakken staan voor groente en fruit, vetten en oliën, eiwitrijke producten, graanproducten en drinken.

Het groene vak levert vooral vitaminen, het gele vetten, het roze eiwitten, het oranje koolhydraten en het blauwe water.

Door uit alle vakken te eten krijg je alle belangrijke voedingsstoffen binnen die je lichaam nodig heeft om gezond te blijven.

Uit de grote vakken moet je meer eten, omdat die vooral gezonde basisproducten bevatten zoals groente, fruit en graanproducten.

Energie in voedsel is de hoeveelheid brandstof die je lichaam eruit kan halen, gemeten in kilojoule of kilocalorieën.

Één kilocalorie komt ongeveer overeen met 4,2 kilojoule aan energie.

Je energiebehoefte hangt onder andere af van je geslacht, leeftijd, lichaamsgrootte en hoeveel je beweegt.

Als je meer energie eet dan je verbruikt, wordt het overschot opgeslagen als vet en kun je overgewicht krijgen.

Bij overgewicht en obesitas is er te veel vet in het lichaam opgeslagen, wat het risico op ziekten vergroot.

Overgewicht vergroot de kans op hart- en vaatziekten, diabetes type 2 en overbelasting van de gewrichten.

Ondergewicht betekent dat je te weinig weegt voor je lengte, vaak door een tekort aan energie of voedingsstoffen.

Ondervoeding ontstaat als iemand langdurig te weinig energie of te weinig voedingsstoffen binnenkrijgt, waardoor het lichaam verzwakt.

Je BMI bereken je door je gewicht in kilogram te delen door het kwadraat van je lengte in meters.

BMI zegt niets over de verdeling van vet in je lichaam; vooral veel vet rond de buik is extra ongezond.

Bij crashdiëten eet je te weinig, krijg je te weinig voedingsstoffen binnen en is de kans groot dat je daarna snel weer aankomt.

Een eetstoornis is een psychische ziekte waarbij iemand ongezond met eten en lichaamsgewicht omgaat en veel spanning ervaart rond eten.

Voorbeelden zijn anorexia nervosa, boulimia nervosa en eetbuistoornis.

Bij anorexia nervosa eet iemand extreem weinig uit angst om aan te komen, wat leidt tot ernstig ondergewicht en ondervoeding.

Een eetstoornis gaat niet vanzelf over en kan ernstige lichamelijke en psychische schade veroorzaken, daarom is snelle professionele hulp nodig.

Voedselbederf is het proces waarbij voedsel ongeschikt wordt om te eten doordat bacteriën en schimmels het aantasten.

Bedorven voedsel kan giftige stoffen bevatten die je ziek maken en een voedselvergiftiging veroorzaken.

Voedselvergiftiging is een ziekte die ontstaat door het eten van voedsel dat besmet is met giftige stoffen van bacteriën of schimmels.

Je kunt last krijgen van onder andere diarree, buikpijn, misselijkheid en koorts.

Salmonella is een bacterie die vaak voorkomt in dieren en rauwe dierlijke producten en voedselvergiftiging kan veroorzaken.

Salmonella kan voorkomen in rauw vlees, rauwe eieren, rauwe vis en op rauwe groente en fruit.

Bij temperaturen tussen ongeveer 20 en 30 graden Celsius kunnen salmonellabacteriën zich snel vermenigvuldigen.

Conserveren is het behandelen of verpakken van voedsel zodat het minder snel bederft.

Conserveren maakt de omstandigheden voor bacteriën en schimmels ongunstig, waardoor ze minder goed kunnen groeien.

Door voedsel snel tot ongeveer min twintig graden te koelen, kunnen bacteriën en schimmels zich niet meer voortplanten.

Bij het ontdooien gaan bacteriën weer groeien en opnieuw invriezen stopt ze niet voldoende, waardoor het onveilig kan worden.

Pasteuriseren is het kort verhitten van voedsel, zoals melk, tot ongeveer 72 graden om veel bacteriën en schimmels te doden.

Steriliseren is het verhitten van voedsel tot een hogere temperatuur dan bij pasteuriseren, zodat vrijwel alle micro-organismen doodgaan.

Bij vacuüm verpakken wordt alle lucht uit de verpakking gehaald, zodat bacteriën en schimmels minder goed kunnen leven.

Gasverpakken is het verpakken van voedsel in een mengsel van gassen in plaats van gewone lucht, zodat het langer houdbaar blijft.

Door bijna al het water uit voedsel te halen, kunnen bacteriën en schimmels zich niet meer voortplanten.

Conserveermiddelen zijn stoffen zoals suiker, zout, zuur of sulfiet die aan voedsel worden toegevoegd om bederf te remmen.

Additieven zijn alle stoffen die aan voedingsmiddelen worden toegevoegd om ze langer houdbaar of aantrekkelijker te maken.

Natuurlijke additieven komen uit de natuur, zoals kleurstof uit rode bieten, terwijl kunstmatige additieven in een fabriek worden gemaakt.

Die tekst laat zien dat er geen kunstmatig gemaakte additieven zijn gebruikt, wat sommige consumenten prettiger vinden.

Planteneters eten alleen planten, vleeseters alleen dieren en alleseters eten beide soorten voedsel.

Plantaardig voedsel bevat celwanden met cellulose, een stof die moeilijk af te breken is.

Dierlijk voedsel bevat geen celwanden, waardoor het sneller kan worden afgebroken door enzymen.

Een planteneter, of herbivoor, eet uitsluitend plantaardig voedsel zoals gras en bladeren.

Omdat plantaardig voedsel moeilijk verteerbaar is, hebben planteneters meer tijd en ruimte nodig voor de vertering.

Plooikiezen zijn kiezen met harde richels waarmee planteneters hun voedsel fijnmalen.

Ze eten geen vlees, dus hebben ze geen scherpe tanden nodig om prooien te doden of vlees af te scheuren.

Een vleeseter, of carnivoor, eet alleen dierlijk voedsel zoals vlees van prooien.

Vlees is makkelijk verteerbaar, dus het hoeft niet lang in het darmkanaal te blijven.

Knipkiezen zijn scherpe kiezen van vleeseters die als een schaar werken om vlees in stukken te knippen.

Vleeseters gebruiken hun scherpe hoektanden om prooien te doden en stukken vlees los te scheuren.

Een alleseter, of omnivoor, eet zowel plantaardig als dierlijk voedsel.

Het darmkanaal van een alleseter is middellang, omdat zijn voedsel deels makkelijk en deels moeilijk te verteren is.

Knobbelkiezen hebben een ongelijk oppervlak waarmee alleseters hun voedsel kunnen malen.

De mens heeft een allesetend gebit met snijtanden, hoektanden en knobbelkiezen.

Mensen koken hun voedsel en snijden het klein, waardoor plantaardige celwanden makkelijker breken.

Een lang darmkanaal geeft meer tijd voor de opname van voedingsstoffen uit moeilijk verteerbaar voedsel.

Een kort darmkanaal zorgt dat makkelijk verteerbaar voedsel snel verwerkt wordt.

Aan het gebit kun je zien wat een dier eet: scherpe tanden bij vleeseters, platte kiezen bij planteneters.

Elk dier heeft tanden en kiezen die passen bij wat het eet, zodat het voedsel efficiënt kan worden verwerkt.