9.1 DNA Samenvatting · havo 5
DNA bevat erfelijke informatie. Het geheel van de erfelijke informatie heet het genoom. Bij eukaryoten ligt het meeste DNA in de celkern, verdeeld over chromosomen. Mitochondriën bevatten ook DNA. Bij planten bevatten bladgroenkorrels eveneens DNA.
Prokaryoten hebben geen celkern. Bacteriën hebben meestal één groot, ringvormig chromosoom in het cytoplasma. Ze kunnen daarnaast plasmiden hebben. Dat zijn kleine DNA-moleculen die losstaan van het chromosoom.
De bouw van DNA
DNA is een nucleïnezuur dat bestaat uit twee strengen van nucleotiden. Elk nucleotide bevat de suiker desoxyribose, een fosfaatgroep en een base. De suikers en fosfaatgroepen vormen de buitenkant van elke streng. De basen wijzen naar binnen.
Bij basenparing bindt adenine (A) aan thymine (T) en guanine (G) aan cytosine (C). Daardoor bepaalt de basenvolgorde van de ene streng die van de andere. De twee strengen draaien om elkaar heen en vormen een dubbele helix.
Verpakking en erfelijke informatie
In de celkern is DNA rond eiwitten gewikkeld. Daardoor past een lang DNA-molecuul in een kleine celkern. Vóór de celdeling wordt deze verpakking compacter.
De DNA-sequentie is de volgorde van de basen. Bij een eiwitcoderend gen bevat die volgorde de informatie voor de bouw van een eiwit. Varianten van een gen heten allelen. Niet-coderend DNA bevat geen code voor een aminozuurvolgorde. Sommige stukken helpen bepalen wanneer genen actief zijn of leveren RNA met een eigen functie.
Woordenlijst
- Basenpaar: Twee tegenover elkaar liggende basen in DNA die bij elkaar passen: A met T of G met C.
- Basenparing: Het koppelen van bij elkaar passende basen. In DNA bindt A aan T en G aan C.
- Chromosomen: Structuren van DNA en eiwitten waarin het erfelijk materiaal is verpakt. Een verdubbeld chromosoom bestaat uit twee zusterchromatiden.
- DNA: Desoxyribonucleïnezuur, het molecuul waarin erfelijke informatie is opgeslagen in de volgorde van de basen.
- DNA-sequentie: De volgorde van de basen in een DNA-streng, weergegeven met de letters A, T, G en C.
- Dubbelstrengs DNA: DNA met twee complementaire strengen die door basenparen bij elkaar worden gehouden.
- Genoom: Het geheel van de erfelijke informatie van een organisme. Bij cellen gaat het om al het DNA, inclusief DNA buiten de celkern.
- Helixstructuur: Spiraalvorm waarbij de twee DNA-strengen om elkaar heen draaien. Daarom heet de vorm van DNA een dubbele helix.
- Niet-coderend DNA: Delen van het DNA die geen aminozuurvolgorde van een eiwit vastleggen. Sommige ervan helpen bepalen wanneer een gen actief is.
- Nucleotide: Bouwsteen van DNA of RNA, bestaande uit een suiker, een fosfaatgroep en een base. In DNA is de suiker desoxyribose.
- Nucleotidenvolgorde: De volgorde van de bouwstenen in een streng van DNA of RNA. Bij DNA wordt die volgorde ook DNA-sequentie genoemd.
- Nucleïnezuur: Molecuul dat uit een keten van nucleotiden bestaat. DNA en RNA zijn beide nucleïnezuren.
- Plasmiden: Kleine, meestal ringvormige DNA-moleculen die losstaan van het bacteriële chromosoom en bijvoorbeeld een gen voor resistentie kunnen dragen.