8.1 Chemie in cellen Samenvatting · havo 5
Bij de stofwisseling bouwen cellen stoffen op, breken ze stoffen af en zetten ze stoffen om. Zo krijgt een cel bouwstoffen om te groeien of te herstellen en komt energie beschikbaar voor bijvoorbeeld beweging en actief transport.
Organische en anorganische stoffen
Glucose (C₆H₁₂O₆) is een organische stof. De koolstofatomen maken deel uit van het skelet van het molecuul. Water en koolstofdioxide zijn voorbeelden van anorganische stoffen. Glucose is zowel een brandstof als een bouwstof.
Opbouwen en afbreken
Bij assimilatie bouwt een cel grotere organische stoffen op uit kleinere moleculen. Daar is energie voor nodig. Bij fotosynthese gebruiken autotrofe organismen lichtenergie om uit koolstofdioxide en water glucose te vormen. Bij voortgezette assimilatie ontstaan uit glucose en andere bouwstenen bijvoorbeeld zetmeel, vetten en eiwitten.
Bij dissimilatie breekt een cel organische stoffen af. Als de producten samen minder chemische energie bevatten dan de beginstoffen, komt het verschil beschikbaar. Een deel gaat over in warmte. Zowel autotrofe als heterotrofe organismen doen aan dissimilatie en voortgezette assimilatie.
ATP brengt energie naar celprocessen
Met energie uit dissimilatie kan de cel uit ADP en fosfaat ATP maken. Als ATP weer wordt omgezet in ADP en fosfaat, kan de cel de beschikbare energie gebruiken, bijvoorbeeld om eiwitten op te bouwen. ADP kan daarna opnieuw worden gebruikt om ATP te vormen.
Woordenlijst
- ADP (adenosinedifosfaat): Molecuul met twee fosfaatgroepen dat ontstaat wanneer ATP een fosfaatgroep verliest. Met toevoer van energie kan de cel van ADP en fosfaat weer ATP maken.
- Assimilatie: Vorming van grotere organische moleculen uit kleinere moleculen. Voor deze opbouw is energie nodig.
- ATP (adenosinetrifosfaat): Molecuul met drie fosfaatgroepen dat energie overdraagt in de cel. Bij omzetting van ATP in ADP en fosfaat komt energie beschikbaar voor celprocessen.
- Bouwstof: Stof die een organisme gebruikt om eigen moleculen, cellen of weefsels op te bouwen en te herstellen.
- Brandstof: Stof die een cel kan afbreken om energie vrij te maken, zoals glucose of een vetzuur.
- Chemische energie: Energie die samenhangt met de bouw van moleculen. Bij dissimilatie ontstaan producten met minder chemische energie dan de beginstoffen, waardoor energie beschikbaar komt.
- Dissimilatie: Afbraak van organische stoffen tot kleinere moleculen. Daarbij komt energie beschikbaar voor de cel.
- Energie: Wat nodig is om bijvoorbeeld een stof op te bouwen, een spier te laten bewegen of stoffen actief te vervoeren.
- Fotosynthese: Proces waarbij een organisme lichtenergie gebruikt om uit koolstofdioxide en water glucose te maken. Bij planten, algen en cyanobacteriën komt daarbij zuurstof vrij.
- Glucose: Enkelvoudige suiker die cellen kunnen afbreken voor energie of gebruiken om grotere moleculen op te bouwen.
- Kinetische energie: Energie die een voorwerp of deeltje heeft doordat het beweegt.
- Koolstofassimilatie: Vorming van glucose uit koolstofdioxide en water. Bij fotosynthese komt de benodigde energie uit licht.
- Koolstofdioxide: Gas met de formule CO₂. Bij fotosynthese gebruiken organismen de koolstof uit dit gas om glucose te maken.
- Lichtenergie: Energie die door licht wordt overgedragen. Tijdens fotosynthese zet de cel die om in chemische energie.
- Stofwisseling: Alle chemische reacties waarmee een cel of organisme stoffen opbouwt, afbreekt of omzet.
- Voortgezette assimilatie: Opbouw van andere organische stoffen uit glucose en andere beschikbare bouwstenen. Zo ontstaan bijvoorbeeld zetmeel, vetten en eiwitten.
- Warmte: Energie die van een warmere naar een koudere plek kan worden overgedragen. Bij dissimilatie komt een deel van de energie vrij als warmte.
- Zuurstof: Element dat onder meer voorkomt in water en glucose. Cellen gebruiken zuurstofgas (O₂) bij aerobe dissimilatie.