12.1 Gaswisseling Samenvatting · havo 5
Bij dissimilatie verbruiken cellen zuurstof en vormen ze koolstofdioxide. Via de longen neemt het lichaam zuurstof op en raakt het koolstofdioxide kwijt. Het afvoeren van afvalstoffen uit de stofwisseling heet uitscheiding.
Van luchtweg naar longblaasje
In de neus wordt lucht verwarmd, bevochtigd en gezuiverd. Slijm vangt deeltjes op en trilharen verplaatsen het slijm richting de keel. Vanuit de luchtpijp gaat lucht via bronchiën en bronchiolen naar de longblaasjes. Hun grote gezamenlijke oppervlak, dunne wand en dichte netwerk van haarvaten bevorderen de gaswisseling. Kraakbeen houdt de grotere luchtwegen open. De fijnere luchtwegen bevatten glad spierweefsel waarmee hun diameter kan veranderen. Vernauwing verhoogt de weerstand tegen luchtstroming.
Diffusie en zuurstoftransport
Zuurstof diffundeert vanuit de longblaasjes naar het bloed, omdat de zuurstofdruk (pO₂) in de longblaasjes hoger is. Koolstofdioxide diffundeert andersom, vanuit het bloed naar de longlucht, door een verschil in koolstofdioxidedruk (pCO₂). De dunne wanden van longblaasje en haarvat houden de diffusieafstand klein.
In het bloed bindt zuurstof vooral aan hemoglobine in rode bloedcellen. Bij de hoge pO₂ in de longen raakt hemoglobine bijna volledig verzadigd. In weefsels verbruiken cellen zuurstof. Daardoor daalt de pO₂ en geeft hemoglobine zuurstof af, die naar de cellen diffundeert. Zuurstof die aan hemoglobine bindt, is niet meer vrij opgelost in het plasma. Daardoor kan in de longen meer zuurstof worden opgenomen dan wanneer het bloed zuurstof alleen opgelost zou vervoeren.
Een verzadigingscurve laat zien hoe de zuurstofverzadiging van hemoglobine afhangt van de pO₂. In actief weefsel zijn de pO₂ en vaak ook de pH lager. Bij een lagere pH bindt hemoglobine bij dezelfde pO₂ minder zuurstof. Zo geeft het in actief weefsel gemakkelijker zuurstof af. In de grafiek ligt de curve bij een lagere pH verder naar rechts. Als je op beide curven bij dezelfde pO₂ afleest, zie je bij de naar rechts verschoven curve een lagere verzadiging. Actief weefsel vormt meer koolstofdioxide. Dat kan de pH verlagen en draagt zo bij aan de extra afgifte van zuurstof.
Koolstofdioxidetransport
Koolstofdioxide diffundeert vanuit de weefsels naar het bloed. Een deel blijft opgelost of bindt aan hemoglobine. Het grootste deel wordt in rode bloedcellen omgezet in waterstofcarbonaat en reist in het plasma mee. In de longen verloopt de omzetting in omgekeerde richting en wordt het gevormde koolstofdioxide uitgeademd. Door sneller of dieper te ademen, kan het lichaam de afvoer van koolstofdioxide veranderen.
Woordenlijst
- Bronchiën: De vertakkingen die lucht van de luchtpijp naar beide longen voeren. In de longen vertakken ze verder tot steeds smallere luchtwegen.
- Diffusie: Nettoverplaatsing van deeltjes van een plek met veel naar een plek met weinig van die deeltjes per volume. De deeltjes bewegen uit zichzelf in alle richtingen.
- Gaswisseling: Uitwisseling van gassen met de omgeving. In je longen nemen de longhaarvaten zuurstof op en geven ze koolstofdioxide af.
- Hemoglobine: IJzerhoudend eiwit in rode bloedcellen dat zuurstof tijdelijk kan binden. Het geeft bloed zijn rode kleur.
- Koolstofdioxideconcentratie: Hoeveelheid koolstofdioxide per volume. Bij bloed kan koolstofdioxide in verschillende vormen aanwezig zijn, onder andere opgelost en omgezet in waterstofcarbonaat.
- Koolstofdioxidedruk: Partiële druk van koolstofdioxide (pCO₂). Koolstofdioxide diffundeert netto van een hogere naar een lagere pCO₂.
- Koolstofdioxidetransport: Het vervoer van koolstofdioxide van de weefsels naar de longen. Het grootste deel reist als waterstofcarbonaat mee, de rest is opgelost of gebonden aan onder meer hemoglobine.
- Longblaasjes: Kleine luchtholten aan de uiteinden van de kleinste luchtwegen. Door hun dunne wand en de dunne wand van de haarvaten kunnen gassen snel diffunderen.
- Longen: Ademhalingsorganen waarin zuurstof uit ingeademde lucht naar het bloed gaat en koolstofdioxide vanuit het bloed naar de lucht.
- Luchtpijp: Buis die lucht geleidt van het strottenhoofd naar de bronchiën. Kraakbeenringen voorkomen dat de buis dichtklapt.
- Uitscheiding: Het kwijtraken van stoffen uit het inwendige milieu, zoals stofwisselingsafval en overtollig water of zout.
- Verzadigingscurve: Grafiek die laat zien welk percentage van de zuurstofbindingsplaatsen op hemoglobine bezet is bij een bepaalde zuurstofdruk.
- Zuurstofconcentratie: Hoeveelheid zuurstof per volume, bijvoorbeeld in lucht, bloed of weefselvocht. In bloed maakt het uit of je alleen opgeloste of ook gebonden zuurstof meetelt.
- Zuurstofdruk: Partiële druk van zuurstof (pO₂). Een verschil in pO₂ bepaalt in welke richting zuurstof netto diffundeert.
- Zuurstoftransport: Het vervoer van zuurstof van de longen naar de weefsels. Het grootste deel reist mee gebonden aan hemoglobine, een klein deel is opgelost in het bloedplasma.