7.4 Veranderende ecosystemen Samenvatting · havo 4
Een ecosysteem verandert doordat organismen en hun omgeving elkaar beïnvloeden. Successie is de opeenvolging van levensgemeenschappen waarbij een ecosysteem geleidelijk verandert.
Van pioniers naar een later stadium
Pioniersoorten vestigen zich als eerste op een kale of sterk verstoorde plek. In zo’n pionierecosysteem zijn de omstandigheden vaak extreem: veel wind, sterke temperatuurwisselingen en weinig organisch materiaal. Er zijn meestal weinig soorten, weinig biomassa en een eenvoudig voedselweb.
Pioniers veranderen de omstandigheden. Afgestorven resten dragen bij aan humusvorming, planten bieden beschutting en schaduw vermindert temperatuurverschillen. Daardoor kunnen andere soorten zich vestigen en de pioniers verdringen. Vaak nemen biomassa, gelaagdheid van de begroeiing en de ingewikkeldheid van het voedselweb toe.
In een duingebied kan de reeks bijvoorbeeld verlopen van helmgras via kruiden en struiken naar duinbos. Een climaxecosysteem is een relatief stabiel later stadium, waarin productie en afbraak elkaar ongeveer in evenwicht houden. Het blijft wel gevoelig voor veranderingen en verstoringen.
Primaire en secundaire successie
- Primaire successie begint op een ondergrond zonder ontwikkelde bodem met organisch materiaal. Bodemvorming moet nog op gang komen, waardoor herstel langzaam kan verlopen.
- Secundaire successie begint na een verstoring waarbij de bodem met organisch materiaal aanwezig blijft. Herstel kan daardoor sneller verlopen, bijvoorbeeld na het kappen van bos.
Na ontbossing kan erosie optreden: regen of wind voert de bovenste bodemlaag af. Als de bodem sterk verdwijnt, wordt nieuwe begroeiing moeilijker. In tropische bossen worden voedingsstoffen vaak snel hergebruikt; met het afvoeren van bomen verdwijnen ook opgeslagen voedingsstoffen.
Indicatorsoorten en modellen
Een indicatorsoort geeft aanwijzingen over milieuomstandigheden, zoals vocht, voedselrijkdom of zuurgraad. Ronde zonnedauw wijst bijvoorbeeld op een vochtige, stikstofarme groeiplaats.
Een model is een vereenvoudiging van de werkelijkheid. In een computermodel kun je relaties tussen biotische en abiotische factoren onderzoeken en nagaan wat veranderingen kunnen veroorzaken. De uitkomsten hangen af van de gekozen relaties en aannames.
Meerdere evenwichtssituaties
Een ecosysteem kan verschillende stabiele toestanden hebben. Bij veel konijnen kan korte begroeiing blijven bestaan; bij weinig konijnen kunnen hoge grassen en struiken overheersen. Die begroeiing kan vervolgens minder geschikt worden voor konijnen.
Na een kleine verstoring kan het systeem terugkeren naar zijn oorspronkelijke evenwichtssituatie. Een grote verstoring, zoals een epidemie, kan het naar een andere toestand brengen. Terugkeer is dan niet vanzelfsprekend, doordat de nieuwe toestand zichzelf in stand kan houden.
Woordenlijst
- Climaxecosysteem: Een relatief stabiel later stadium van successie. De soorten en processen blijven veranderen, maar de gemeenschap houdt onder vergelijkbare omstandigheden ongeveer dezelfde kenmerken.
- Erosie: Het wegvoeren van bodemdeeltjes of gesteente door bijvoorbeeld water of wind. Begroeiing kan de bodem helpen beschermen.
- Evenwichtssituatie: Een toestand waarin tegengestelde veranderingen elkaar op langere termijn ongeveer in balans houden, terwijl processen blijven doorgaan.
- Indicatorsoort: Een soort waarvan de aanwezigheid of talrijkheid aanwijzingen geeft over omstandigheden, zoals vochtigheid, voedselrijkdom of zuurgraad.
- Model: Een vereenvoudigde weergave van een systeem of proces. Een model van successie kan bijvoorbeeld laten zien welke stadia elkaar onder bepaalde omstandigheden opvolgen.
- Pionierecosysteem: Het eerste stadium van een ecosysteem op een kale of sterk verstoorde plek. Het heeft vaak weinig soorten en een eenvoudig voedselweb.
- Pioniersoorten: Soorten die zich vroeg vestigen op een kale of pas verstoorde plek. Ze kunnen de omstandigheden veranderen en zo ruimte maken voor andere soorten.
- Primaire successie: Successie die begint op een plek zonder ontwikkelde bodem, bijvoorbeeld op verse lava. Organismen dragen bij aan het ontstaan van een bodem.
- Secundaire successie: Successie na een verstoring waarbij de bodem grotendeels aanwezig blijft, bijvoorbeeld na een bosbrand of het verlaten van een akker.
- Successie: Het geleidelijk veranderen van de soortensamenstelling van een ecosysteem. Soorten beïnvloeden de leefomgeving, waardoor andere soorten zich kunnen vestigen of verdwijnen.