6.6 Gedrag bij mensen Samenvatting · havo 4
Menselijk gedrag ontstaat uit erfelijke aanleg, ervaringen, interne en externe prikkels. Motivatie beïnvloedt de bereidheid om bepaald gedrag uit te voeren. Een sterke externe prikkel kan ook bij geringe motivatie een reactie oproepen: je kunt een koekje pakken zonder honger te hebben.
Prikkels, aanleg en leren
Babykenmerken, zoals grote ogen en een relatief groot hoofd, kunnen als sleutelprikkels verzorgingsgedrag oproepen. Bij een supranormale prikkel zijn zulke kenmerken versterkt, bijvoorbeeld bij knuffeldieren met zeer grote ogen. Reacties verschillen tussen mensen en worden mede door ervaringen beïnvloed. Reclame kan van die gevoeligheid gebruikmaken.
Aangeboren gedrag, zoals zuiggedrag bij baby’s, heeft een sterke erfelijke basis. Aangeleerd gedrag ontstaat of verandert door ervaring. Tijdens contact tussen kind en verzorgers worden signalen uitgewisseld, zoals geluiden, oogcontact en aanraking. Dit draagt bij aan sociale ontwikkeling en hechting: een duurzame band met vertrouwde verzorgers.
Leerprocessen bij mensen
Gewenning, imitatie, conditionering en inzicht spelen ook bij mensen een rol. Kinderen bootsen bijvoorbeeld geluiden na bij het leren spreken. Bij het oplossen van een nieuw probleem gebruiken mensen eerdere ervaringen. Beloning en straf kunnen gedrag beïnvloeden, al reageren mensen daar niet automatisch hetzelfde op.
Dopamine is een signaalstof die betrokken is bij motivatie en het leren van beloningen. Verwachte of ontvangen beloningen kunnen gedrag versterken. Dat helpt verklaren waarom mensen activiteiten zoals gamen of sociale media herhalen. Menselijk gedrag wordt daarnaast beïnvloed door bewuste keuzes en de sociale omgeving.
Rollen, normen, waarden en cultuur
Rolgedrag is gedrag dat anderen in een bepaalde situatie van iemand verwachten. Het geheel van verwachtingen heet een rolpatroon. Eenzelfde persoon kan thuis kind, op school leerling en bij een vereniging aanvoerder zijn.
Waarden zijn belangrijke uitgangspunten, zoals eerlijkheid. Daaruit kunnen normen voortkomen: gedragsregels, zoals niet stelen. Ze maken deel uit van cultuur: de manier waarop mensen met natuur, elkaar en zichzelf omgaan. Taal, beelden en vastgelegde informatie helpen kennis en gewoonten overdragen. Normen, waarden en rolpatronen verschillen tussen en binnen culturen en veranderen door de tijd.
Woordenlijst
- Aangeboren gedrag: Gedrag dat zich ontwikkelt zonder dat het eerst geleerd hoeft te worden. Een pasgeboren zoogdier kan bijvoorbeeld al zuigen.
- Aangeleerd gedrag: Gedrag dat ontstaat of verandert door ervaring en oefening. Met een lepel leren eten is een voorbeeld.
- Cultuur: Gedrag en gewoonten die groepsleden van elkaar leren en doorgeven. Verschillende groepen kunnen daardoor eigen tradities hebben.
- Dopamine: Een boodschapperstof tussen zenuwcellen die onder andere betrokken is bij motivatie, leren, beloning en beweging.
- Hechting: De langdurige emotionele band die een jong opbouwt met een of meer verzorgers.
- Motivatie: De bereidheid om op een bepaald moment gedrag te vertonen. Honger kan de bereidheid om voedsel te zoeken vergroten.
- Normen: Regels over hoe mensen zich horen te gedragen, gebaseerd op waarden. Bij respect past bijvoorbeeld de norm dat je iemand laat uitpraten.
- Rolgedrag: Het gedrag dat iemand laat zien vanuit een bepaalde sociale rol, bijvoorbeeld als leerling, ouder of aanvoerder.
- Rolpatroon: De verwachtingen over hoe iemand zich in een bepaalde sociale rol gedraagt, bijvoorbeeld als leerling, ouder of vriend.
- Sleutelprikkel: Een specifiek kenmerk dat bij voldoende motivatie een bepaald aangeboren gedrag oproept, zoals een rode snavelvlek die pikgedrag uitlokt.
- Supranormale prikkel: Een overdreven versie van een sleutelprikkel die een sterkere reactie oproept dan de natuurlijke prikkel.
- Waarden: Opvattingen over wat mensen belangrijk vinden, zoals eerlijkheid of respect. Ze spelen een rol bij het beoordelen van gedrag.