6.5 Sociaal gedrag bij dieren Samenvatting · havo 4
Sociaal gedrag is het gedrag van soortgenoten ten opzichte van elkaar. Sommige dieren leven vooral alleen en zoeken partners tijdens de voortplantingsperiode. Andere leven in paren of groepen. Samenleven kan voordelen bieden, zoals gezamenlijk jagen, bescherming en verzorging van jongen.
Er kunnen ook conflicten ontstaan over voedsel, ruimte en partners. Taakverdeling, rangorde en territoriumgedrag kunnen zulke conflicten beperken.
Signalen en rangorde
Een signaal van het ene dier beïnvloedt het gedrag van een ander. Geluiden, geuren, kleuren en houdingen maken zo communicatie mogelijk. Bij de balts van stekelbaarzen kan een handeling van het mannetje een reactie van het vrouwtje uitlokken en omgekeerd.
Een rangorde is een volgorde van dominantie binnen een groep; bij kippen heet dit een pikorde. Dominante dieren hebben vaak voorrang bij hulpbronnen. Dreiggedrag kan een conflict beëindigen zonder gevecht. Bij imponeergedrag maakt een dier bijvoorbeeld een grotere of sterkere indruk. Verzoeningsgedrag kan agressie verminderen.
Territorium en conflictgedrag
Een territorium is een gebied dat een dier of groep tegen soortgenoten verdedigt. Territoriumgedrag helpt voedsel, ruimte en voortplantingsmogelijkheden veilig te stellen. Aan een grens kan dreigen voldoende zijn om een indringer weg te houden.
Conflictgedrag ontstaat als verschillende motivaties of gedragssystemen tegelijk actief zijn, bijvoorbeeld vechten en vluchten. Bij overspronggedrag verschijnt dan gedrag uit een derde systeem. Een stekelbaars kan tijdens zo’n conflict zandhappen: een handeling uit het nestbouwgedrag.
Voortplanting en broedzorg
Baltsgedrag bestaat uit soortspecifieke signalen vóór de paring. Het helpt partners aantrekken en herkennen, kan agressie verminderen en vergroot de bereidheid tot paren. Bij zoogdieren heet een periode van paringsbereidheid bronst. Herten burlen en concurreren dan om partners.
Paringsgedrag omvat gedrag dat tot de paring leidt en de paring zelf. Bij broedzorg verzorgen en beschermen ouderdieren eieren of jongen. Een stekelbaarsmannetje bewaakt bijvoorbeeld zijn nest en waaiert water naar de eieren. Bij zoogdieren krijgen de jongen na de geboorte melk. Zorg door ouders of groepsgenoten kan de overlevingskans van jongen vergroten.
Woordenlijst
- Baltsgedrag: Signalen en handelingen vóór de paring waarmee dieren een partner aantrekken of diens bereidheid tot paren beïnvloeden.
- Broedzorg: Gedrag waarmee ouderdieren hun eieren of jongen verzorgen en beschermen, bijvoorbeeld door te broeden of voedsel te brengen.
- Bronst: De periode waarin een dier bereid is te paren. Bij sommige soorten zie je dan opvallend gedrag, zoals burlen bij edelherten.
- Communicatie: Het doorgeven en ontvangen van informatie met signalen, zoals geluid, geur, kleur of lichaamshouding.
- Conflictgedrag: Gedrag dat optreedt wanneer twee verschillende neigingen tegelijk sterk zijn, bijvoorbeeld aanvallen en wegvluchten.
- Dreiggedrag: Gedrag dat een tegenstander kan afschrikken zonder meteen te vechten. Er kunnen kenmerken van aanvallen én vluchten in voorkomen.
- Imponeergedrag: Gedrag waarbij een dier zijn kracht of grootte benadrukt, bijvoorbeeld door zich op te richten of haren op te zetten.
- Overspronggedrag: Een handeling die niet direct bij de situatie past en kan optreden bij een conflict tussen gedragsneigingen. Een dier gaat zich bijvoorbeeld plotseling poetsen tijdens een confrontatie.
- Paringsgedrag: Gedrag waarmee dieren een partner vinden en tot paring komen. Daar kan een balts aan voorafgaan.
- Rangorde: Een verhouding binnen een groep waarbij sommige individuen voorrang of een dominantere positie hebben dan andere.
- Signaal: Een waarneembaar kenmerk of handeling waarmee een organisme informatie aan een soortgenoot geeft. Denk aan een roep, geur of lichaamshouding.
- Sociaal gedrag: Gedrag waarbij soortgenoten elkaar beïnvloeden. Samenwerken, vechten en elkaar begroeten zijn voorbeelden.
- Territorium: Een gebied dat een dier of groep verdedigt, vaak tegen soortgenoten. Het kan voedsel, een nestplaats of ruimte voor voortplanting bieden.
- Territoriumgedrag: Gedrag waarmee een dier of groep een leefgebied afbakent en tegen indringers verdedigt, bijvoorbeeld door zang of geurmerken.
- Verzoeningsgedrag: Gedrag na een conflict waarmee dieren de spanning verminderen en het sociale contact herstellen.