6.4 Beïnvloeden van gedrag Samenvatting · havo 4
Gedrag ontstaat uit een samenspel van erfelijke aanleg en ervaring. Bij aangeboren gedrag spelen erfelijke factoren een grote rol; aangeleerd gedrag verandert door ervaringen. Vaak komen beide samen voor: een roofdier heeft aanleg voor jagen, maar verbetert zijn jachttechniek door te leren.
Sleutelprikkels en supranormale prikkels
Een sleutelprikkel speelt een doorslaggevende rol bij het oproepen van bepaald gedrag. Meeuwenkuikens pikken bijvoorbeeld naar de rode snavelvlek van een ouder, waarna deze voedsel kan uitbraken. Hun gevoeligheid voor die prikkel is voor een belangrijk deel erfelijk bepaald.
Een supranormale prikkel is een overdreven sleutelprikkel die een sterkere reactie oproept. In Tinbergens onderzoek pikten hongerige kuikens vaker naar een model met een geheel rode snavel dan naar een model met alleen een rode vlek.
Vormen van leren
- Gewenning: een reactie neemt af bij herhaalde prikkeling zonder gevolgen. Een dier schrikt bijvoorbeeld steeds minder van hetzelfde ongevaarlijke geluid.
- Inprenting: leren tijdens een korte gevoelige periode, met langdurig effect. Jonge ganzen kunnen zo leren welk bewegend individu zij volgen.
- Imitatie: gedrag van een ander nadoen, zoals jonge vogels die zang leren van soortgenoten.
- Inzicht: eerdere ervaringen combineren om een nieuw probleem op te lossen, bijvoorbeeld water gebruiken om een onbereikbare noot te laten bovendrijven.
Conditionering
Bij conditionering leert een dier of mens verbanden. Bij klassieke conditionering wordt een aanvankelijk neutrale prikkel gekoppeld aan een prikkel die al een reactie oproept. Als een geluid herhaaldelijk met voedsel samengaat, kan uiteindelijk het geluid alleen al speekselafgifte oproepen, zoals bij Pavlovs honden.
Bij operante conditionering beïnvloeden de gevolgen van gedrag hoe vaak dat gedrag voorkomt. Een beloning kan een handeling versterken; ongunstige gevolgen kunnen haar minder waarschijnlijk maken. Bij trial and error probeert een dier verschillende handelingen uit en herhaalt het succesvolle handelingen. Zo kan gedrag zich aanpassen aan nieuwe omstandigheden.
Woordenlijst
- Aangeboren gedrag: Gedrag dat zich ontwikkelt zonder dat het eerst geleerd hoeft te worden. Een pasgeboren zoogdier kan bijvoorbeeld al zuigen.
- Aangeleerd gedrag: Gedrag dat ontstaat of verandert door ervaring en oefening. Met een lepel leren eten is een voorbeeld.
- Conditionering: Leren door een verband te leggen tussen prikkels, of tussen gedrag en de gevolgen ervan, zoals een beloning.
- Gevoelige periode: Een ontwikkelingsfase waarin een bepaalde ervaring extra veel invloed heeft en bepaald gedrag makkelijker wordt aangeleerd.
- Gewenning: Een reactie neemt af als een prikkel steeds terugkomt zonder belangrijke gevolgen. Een vogel kan bijvoorbeeld leren om niet meer te vluchten voor een vertrouwd achtergrondgeluid.
- Imitatie: Gedrag leren door te kijken wat een ander doet en die handeling na te doen.
- Inprenting: Een vorm van leren die plaatsvindt in een korte, gevoelige periode. Het geleerde blijft daarna meestal langdurig bestaan.
- Inzicht: Een nieuwe oplossing vinden doordat je verbanden legt tussen onderdelen van een situatie. Je kunt daardoor een probleem oplossen zonder alle mogelijkheden uit te proberen.
- Klassieke conditionering: Leren doordat twee prikkels met elkaar verbonden raken. Een dier kan bijvoorbeeld op een geluid gaan reageren als dat geluid herhaaldelijk vóór het voeren klinkt.
- Operante conditionering: Leren door de gevolgen van je eigen gedrag. Een handeling kan vaker voorkomen als die iets oplevert of minder vaak als ze een ongunstig gevolg heeft.
- Sleutelprikkel: Een specifiek kenmerk dat bij voldoende motivatie een bepaald aangeboren gedrag oproept, zoals een rode snavelvlek die pikgedrag uitlokt.
- Supranormale prikkel: Een overdreven versie van een sleutelprikkel die een sterkere reactie oproept dan de natuurlijke prikkel.
- Trial and error: Leren door verschillende dingen te proberen. Gedrag dat een gunstig resultaat oplevert, wordt vaker herhaald.