6.3 Gedrag Samenvatting · havo 4
Ethologie bestudeert het gedrag van dieren. Gedrag omvat alle waarneembare activiteiten van dieren en mensen, zoals bewegen, slapen, geluiden maken en geurstoffen afgeven. Adequaat gedrag past bij de omstandigheden en kan de kans op overleving en voortplanting vergroten.
Van handeling tot gedragssysteem
Een afzonderlijke handeling heet een gedragselement. Handelingen met een gemeenschappelijke functie vormen een gedragssysteem, zoals voedsel zoeken en eten binnen voedingsgedrag. Bij een gedragsketen volgen handelingen elkaar in een vaste volgorde op, waarbij het resultaat van de ene de volgende uitlokt.
Prikkels en motivatie
De reactie op een prikkel heet de respons. Gedrag hangt samen met interne prikkels, zoals veranderingen in de voedingstoestand, en externe prikkels, zoals de aanwezigheid van voedsel. Hormonen en het zenuwstelsel verwerken die informatie.
Motivatie is de bereidheid om bepaald gedrag uit te voeren. Honger vergroot bijvoorbeeld de motivatie om voedsel te zoeken. Na voldoende eten nemen de interne prikkel en de voedingsdrang af. Voor voortplantingsgedrag spelen hormonen en externe omstandigheden, zoals een geschikte partner, een rol.
Motivatie kan periodiek veranderen. Bij veel vogels beïnvloedt toenemende daglengte in het voorjaar de hormoonafgifte. De geslachtsorganen worden actiever en de voortplantingsdrang neemt toe. Zo kunnen regelmatig terugkerende interne en externe veranderingen gedrag sturen.
Gedrag objectief onderzoeken
Een onderzoeker beschrijft wat zichtbaar gebeurt, zonder gevoelens of bedoelingen in te vullen. ‘De hond beweegt zijn staart heen en weer’ is een waarneming; ‘de hond is blij’ is een interpretatie.
Een ethogram bevat objectieve beschrijvingen van de afzonderlijke handelingen, vaak met afkortingen. In een protocol noteer je welke handelingen tijdens een observatie voorkomen en wanneer. Daarmee bepaal je frequentie, duur en eventuele gedragsketens. Gedragsonderzoek kan beschrijvend zijn of een hypothese over de invloed van een prikkel toetsen.
Woordenlijst
- Adequaat gedrag: Gedrag dat past bij de omstandigheden. Een dier kan bijvoorbeeld bij gevaar een geschikte schuilplaats opzoeken.
- Ethogram: Een overzicht van herkenbare gedragingen van een diersoort. Bij elk gedrag staat een duidelijke, objectieve beschrijving en vaak een afkorting.
- Ethologie: De tak van de biologie die gedrag en de oorzaken en functies ervan onderzoekt.
- Externe prikkel: Een invloed van buiten het organisme die een receptor kan activeren, zoals licht, geluid of een aanraking.
- Gedrag: Alles wat een organisme doet. Daaronder vallen ook bijvoorbeeld geluid maken, een houding aannemen en signalen afgeven.
- Gedragsketen: Een vaste opeenvolging van samenhangende handelingen. Het resultaat van de ene handeling vormt de aanleiding voor de volgende.
- Gedragssysteem: Een groep gedragingen die bij dezelfde functie horen, zoals jagen of zorgen voor jongen.
- Handeling of gedragselement: Een afzonderlijk, waarneembaar onderdeel van gedrag dat je precies kunt beschrijven, bijvoorbeeld pikken of weglopen.
- Interne prikkel: Een verandering binnen het organisme die tot een reactie kan leiden, zoals een verandering van de osmotische waarde van het bloed.
- Motivatie: De bereidheid om op een bepaald moment gedrag te vertonen. Honger kan de bereidheid om voedsel te zoeken vergroten.
- Protocol: Een verslag waarin je tijdens een observatie noteert welk gedrag je op welk moment ziet.
- Respons: Het antwoord van een organisme op een prikkel. Wegduiken wanneer je schrikt van een hard geluid is een respons.