5.4 Reflexen en het autonome zenuwstelsel Samenvatting · havo 4
Bij een bewuste reactie zijn de grote hersenen betrokken bij de aansturing. Een reflex is een vaste, snelle en onbewuste reactie op een prikkel. Reflexen beschermen het lichaam en helpen bij houding en beweging.
De reflexboog
De route van impulsen bij een reflex heet de reflexboog. Bij het terugtrekken van je hand van een hete pan verloopt deze als volgt:
- Receptoren in de huid worden geprikkeld.
- Gevoelszenuwcellen geleiden impulsen naar het ruggenmerg.
- Schakelcellen geven signalen door aan bewegingszenuwcellen.
- Spieren trekken samen, waardoor je hand wordt teruggetrokken.
Een bewuste beslissing in de grote hersenen is hiervoor niet nodig. Er gaan wel signalen naar de hersenen, waardoor je de prikkel en je reactie bewust waarneemt. Veel reflexen van romp en ledematen verlopen via het ruggenmerg; veel reflexen van hoofd en hals via de hersenstam.
Het autonome zenuwstelsel
Het autonome zenuwstelsel regelt buiten de wil om inwendige organen en klieren. Het werkt samen met het hormoonstelsel aan homeostase.
- Het orthosympatische deel bereidt het lichaam voor op activiteit: hartslag en ademhaling nemen toe, de luchtwegen verwijden en de lever maakt glucose beschikbaar. De spijsvertering wordt geremd.
- Het parasympatische deel bevordert rust, herstel en spijsvertering. Het stimuleert onder andere darmbewegingen en de afgifte van verteringssappen en verlaagt de hartslag.
Beide delen zijn actief; hun invloed verschuift met de omstandigheden. Bij veel organen werken ze tegengesteld en stemmen ze de werking af op de behoefte van het lichaam.
Woordenlijst
- Autonoom zenuwstelsel: Het deel van het zenuwstelsel dat zonder bewuste aansturing onder andere hartspier, gladde spieren en klieren regelt.
- Bewuste reactie: Een reactie waarbij je eerst een prikkel waarneemt en vervolgens beslist wat je doet. De hersenen verwerken de informatie en sturen je reactie aan.
- Orthosympatisch deel: Het deel van het autonome zenuwstelsel dat het lichaam voorbereidt op actie. Het kan onder andere hartslag verhogen en vertering tijdelijk afremmen.
- Parasympatisch deel: Het deel van het autonome zenuwstelsel dat onder andere herstel en vertering ondersteunt. Het kan bijvoorbeeld de hartslag verlagen.
- Reflex: Een automatische, snelle reactie op een bepaalde prikkel, zonder dat je daar eerst bewust over beslist. Je trekt bijvoorbeeld je hand terug van iets heets.
- Reflexboog: De route van signalen bij een reflex: van een zintuig via het centrale zenuwstelsel naar bijvoorbeeld een spier. Daarvoor is geen bewuste beslissing nodig.