5.3 Het zenuwstelsel Samenvatting · havo 4
Het zenuwstelsel ontvangt informatie, verwerkt die en stuurt spieren en klieren aan. Het maakt snelle, gerichte communicatie mogelijk en speelt een rol bij waarneming, beweging, geheugen en emoties.
Twee manieren van indelen
Op basis van de bouw onderscheid je het centrale zenuwstelsel, met hersenen en ruggenmerg, en het perifere zenuwstelsel: de zenuwen die dit verbinden met de rest van het lichaam.
Op basis van de functie onderscheid je het animale zenuwstelsel, voor onder andere waarneming, houding en skeletspierbewegingen, en het autonome of vegetatieve zenuwstelsel, voor onbewuste regeling van inwendige organen en klieren. Ook reflexen kunnen via het animale zenuwstelsel verlopen.
Van prikkel naar reactie
Een prikkel is een invloed uit het milieu, zoals licht of geur. Zintuigcellen zetten prikkels om in elektrische signalen: impulsen. Bij signaalverwerking verloopt de informatieoverdracht in stappen:
- Zintuigcellen vangen prikkels op en zetten ze om in impulsen.
- Zenuwcellen geleiden impulsen naar het centrale zenuwstelsel, waar informatie wordt verwerkt.
- Impulsen gaan naar spieren of klieren, die reageren door bijvoorbeeld samen te trekken of een stof af te geven.
Bouw en werking van zenuwcellen
Een zenuwcel (neuron) heeft een cellichaam met de kern en uitlopers. Dendrieten geleiden signalen naar het cellichaam toe; een axon geleidt impulsen ervan af. Vertakkingen maken contact met meerdere andere cellen mogelijk.
Veel axonen hebben een isolerende myelineschede die de impulsgeleiding versnelt. In het perifere zenuwstelsel wordt deze gevormd door cellen van Schwann. Tussen de myelinesegmenten liggen insnoeringen.
Bij een synaps draagt een zenuwcel een signaal over aan een andere zenuwcel, spiercel of kliercel. Een aankomende impuls laat blaasjes neurotransmitters afgeven. Deze stoffen steken de synaptische spleet over en binden aan receptoren van de doelwitcel. Dat kan een reactie stimuleren of remmen. Daarna worden de stoffen afgebroken of terug opgenomen.
Typen zenuwcellen en zenuwen
- Gevoelszenuwcellen geleiden impulsen van receptoren naar het centrale zenuwstelsel. Hun cellichamen liggen meestal vlak daarbuiten.
- Schakelcellen verwerken en geleiden impulsen binnen het centrale zenuwstelsel.
- Bewegingszenuwcellen geleiden impulsen vanuit het centrale zenuwstelsel naar spieren of klieren.
Een zenuw bevat gebundelde uitlopers met beschermend bindweefsel. Gevoelszenuwen bevatten sensorische uitlopers, bewegingszenuwen motorische uitlopers. Gemengde zenuwen bevatten beide typen.
Hersenen en hersencentra
Hersenvliezen en hersenvocht beschermen de hersenen en het ruggenmerg. De grote hersenen zijn betrokken bij bewuste waarneming, denken en bewuste bewegingen. In hun geplooide hersenschors ligt grijze stof met veel cellichamen; daaronder ligt witte stof met veel gemyeliniseerde axonen. De hersenbalk verbindt de twee grotehersenhelften.
Hersencentra hebben specifieke functies. Gevoelscentra verwerken binnenkomende informatie; bewegingscentra sturen skeletspieren aan. Veel banen kruisen, waardoor een hersenhelft vooral informatie uit de tegenoverliggende lichaamshelft verwerkt en die aanstuurt.
De kleine hersenen helpen bij evenwicht en coördinatie van bewegingen. De hersenstam geleidt impulsen tussen hersendelen en ruggenmerg en bevat centra voor onder andere ademhaling en hartslag.
Ruggenmerg
Het ruggenmerg ligt beschermd in het wervelkanaal en is omgeven door vliezen en vocht. Sensorische impulsen komen aan de rugzijde binnen; de cellichamen van deze gevoelszenuwcellen liggen in ruggenmergzenuwknopen. Motorische impulsen verlaten het ruggenmerg aan de buikzijde. Samen vormen de uitlopers gemengde ruggenmergzenuwen.
In het ruggenmerg ligt de witte stof buiten en de vlindervormige grijze stof binnen. De witte stof geleidt informatie van en naar de hersenen. In de grijze stof liggen onder andere schakelcellen en de cellichamen van bewegingszenuwcellen.
Woordenlijst
- Animaal zenuwstelsel: Het deel van het zenuwstelsel dat onder andere zintuiglijke informatie verwerkt en skeletspieren aanstuurt. Het is betrokken bij bewuste bewegingen en bij bepaalde reflexen.
- Autonoom of vegetatief zenuwstelsel: Het deel van het zenuwstelsel dat zonder bewuste aansturing onder andere hartspier, gladde spieren en klieren regelt.
- Axon: De uitloper van een zenuwcel die impulsen van het cellichaam af geleidt naar andere cellen.
- Bewegingszenuwcellen: Zenuwcellen die informatie uit het centrale zenuwstelsel naar spieren of, in de brede schoolindeling, naar klieren geleiden.
- Cellen van Schwann: Steuncellen in het perifere zenuwstelsel. Sommige wikkelen zich om axonen en vormen daar segmenten van de myelineschede.
- Cellichaam: Het gedeelte van een zenuwcel waarin de celkern ligt. Het bevat de onderdelen die de cel in leven houden en helpt signalen verwerken.
- Centraal zenuwstelsel: De hersenen en het ruggenmerg samen. Hier wordt veel informatie verwerkt en worden reacties aangestuurd.
- Dendriet: Een vaak vertakte uitloper van een zenuwcel die signalen ontvangt en doorgaans naar het cellichaam doorgeeft.
- Gevoelszenuwcellen: Zenuwcellen die signalen vanuit receptoren of zintuigen naar het centrale zenuwstelsel brengen.
- Grote hersenen: Het grootste deel van de hersenen. Hier worden onder andere zintuiglijke informatie, gedachten, herinneringen en bewuste bewegingen verwerkt.
- Hersencentra: Gebieden in de hersenen met een belangrijke taak bij een bepaalde functie, zoals zien of bewegen. Ze werken samen met andere gebieden.
- Hersenschors: De buitenste laag grijze stof van de grote hersenen. Gebieden in deze laag werken samen bij onder andere waarneming, beweging en denken.
- Hersenstam: Het hersendeel dat aansluit op het ruggenmerg. Het geeft signalen door en regelt onder andere de ademhaling en hartslag.
- Impuls: Een korte elektrische verandering die zich voortplant langs het membraan van een zenuwcel.
- Kleine hersenen: Het hersendeel dat helpt bewegingen nauwkeurig op elkaar af te stemmen en het evenwicht te bewaren.
- Myelineschede: Een isolerende laag rond delen van een axon. Dankzij onderbrekingen tussen de segmenten kan een impuls snel worden voortgeleid.
- Neurotransmitters: Signaalstoffen die zenuwcellen bij een chemische synaps vrijgeven. Binding aan receptoren kan de ontvangende cel stimuleren of remmen.
- Perifeer zenuwstelsel: Zenuwen en zenuwknopen buiten de hersenen en het ruggenmerg. Ze verbinden het centrale zenuwstelsel met andere lichaamsdelen.
- Prikkel: Een verandering binnen of buiten een organisme die door zintuigcellen kan worden opgevangen en een reactie kan uitlokken.
- Ruggenmerg: Het deel van het centrale zenuwstelsel in de wervelkolom. Het geleidt signalen tussen lichaam en hersenen en verwerkt veel reflexen.
- Schakelcellen: Zenuwcellen die binnen de hersenen en het ruggenmerg informatie tussen andere zenuwcellen doorgeven en verwerken.
- Signaalverwerking: Het combineren en verwerken van binnenkomende informatie door zenuwcellen. Uit die verwerking kan een nieuwe impuls of reactie volgen.
- Synaps: Een contactplaats waar een zenuwcel een signaal doorgeeft aan een volgende cel. Vaak gebeurt dit met neurotransmitters.
- Zenuwcel of neuron: Een gespecialiseerde cel die informatie ontvangt, verwerkt en doorgeeft. Een neuron heeft een cellichaam en meestal meerdere uitlopers.
- Zenuwstelsel: Het netwerk van hersenen, ruggenmerg en perifere zenuwen dat informatie verwerkt en snelle reacties in het lichaam aanstuurt.