4.5 Onderzoek naar evolutie Samenvatting · havo 4
Vergelijkende anatomie, DNA-analyse en fossielen leveren aanwijzingen voor evolutie en verwantschap. Samen laten ze zien hoe soorten door afstamming met elkaar verbonden zijn.
Bouw van organismen vergelijken
- Homologe organen hebben door gemeenschappelijke afstamming hetzelfde grondplan, maar kunnen verschillende functies hebben. Voorbeelden zijn de menselijke arm, de vleermuisvleugel en de voorvin van een dolfijn.
- Analoge organen hebben een vergelijkbare functie en een verschillend bouwplan. Die gelijkenis kan ontstaan door aanpassing aan een vergelijkbaar milieu en bewijst op zichzelf geen nauwe verwantschap.
- Rudimenten hebben hun oorspronkelijke functie geheel of grotendeels verloren. Bekkenresten bij walvissen wijzen op voorouders met achterpoten.
DNA en evolutionaire stambomen
Bij DNA-analyse vergelijk je DNA-sequenties: de volgorde van nucleotiden. Meer overeenkomst in vergelijkbare DNA-gedeelten wijst doorgaans op nauwere verwantschap. Een evolutionaire stamboom geeft die verwantschap weer. Vertakkingen vertegenwoordigen gemeenschappelijke voorouders; soorten die een recentere voorouder delen, zijn nauwer verwant. De volgorde van de namen bepaalt niet welke soort eerder ontstond.
Fossielen in gesteentelagen
Fossielen zijn bewaarde resten of afdrukken van organismen. In ongestoorde gesteentelagen liggen jongere lagen meestal boven oudere lagen. Fossielen tonen dat soorten zijn ontstaan, veranderd en uitgestorven.
Woordenlijst
- Analoge organen: Organen met een vergelijkbare taak die onafhankelijk zijn ontstaan. Denk aan de vleugels van een insect en een vogel.
- Analogie: Overeenkomst in functie die onafhankelijk is ontstaan. De vergelijkbare functie wijst dan niet op een gemeenschappelijke oorsprong van het kenmerk.
- DNA-analyse: Onderzoek van DNA. Door basenvolgorden van organismen te vergelijken kun je bijvoorbeeld hun evolutionaire verwantschap onderzoeken.
- DNA-sequentie: De volgorde van de basen A, T, C en G in een stuk DNA.
- Evolutionaire stamboom: Een vertakkend schema dat de afstamming en verwantschap van groepen organismen weergeeft. Een vertakking staat voor een gemeenschappelijke voorouder.
- Fossielen: Bewaarde resten, afdrukken of sporen van organismen uit het verleden. Ze geven informatie over vroeger leven en de veranderingen daarin.
- Homologe organen: Organen die zijn terug te voeren op dezelfde structuur bij een gezamenlijke voorouder, zoals een menselijke arm en de voorvin van een walvis.
- Homologie: Overeenkomst door gemeenschappelijke afstamming. De bouw kan herkenbaar blijven terwijl de functie van een kenmerk verandert.
- Rudimenten: Overblijfselen van structuren die bij voorouders sterker ontwikkeld waren. Een andere naam is rudimentaire organen of lichaamsdelen.
- Vergelijkende anatomie: Onderzoek waarbij biologen de lichaamsbouw van organismen vergelijken, bijvoorbeeld om overeenkomsten uit gemeenschappelijke afstamming te herkennen.