3.4 Geslachtschromosomen Samenvatting · havo 4

Een menselijke lichaamscel met een celkern bevat gewoonlijk 46 chromosomen. Het karyogram noteer je meestal als [46, XX] bij een vrouw en [46, XY] bij een man. Deze chromosomencombinaties hangen samen met de geslachtsontwikkeling.

Geslachtschromosomen bij bevruchting

Door meiose krijgen geslachtscellen één chromosoom van elk paar. Een eicel bevat een X-chromosoom; een zaadcel bevat X of Y. In het gebruikelijke XX/XY-model ontstaat bij bevruchting XX of XY, met ongeveer gelijke kansen. Bij vogels werkt een ander systeem: mannetjes zijn ZZ en vrouwtjes ZW.

X-chromosomale overerving

Een X-chromosomaal gen ligt op het X-chromosoom. Als op het Y-chromosoom geen overeenkomstig allel ligt, heeft iemand met XY slechts één allel voor deze eigenschap. Een recessief allel komt daardoor meteen tot uiting.

Bij volledige dominantie kan iemand met XX homozygoot zijn (X^AX^A of X^aX^a) of heterozygoot (X^AX^a). Een heterozygoot is draagster van het recessieve allel. Voor X^AY en X^aY gebruik je de termen homozygoot en heterozygoot niet.

Een kruising uitwerken

Bij fruitvliegen is rood (X^A) dominant over wit (X^a). De kruising X^AX^A × X^aY geeft rode vrouwtjes X^AX^a en rode mannetjes X^AY. Bij hun onderlinge kruising zijn vier combinaties even waarschijnlijk:

• X^AX^A en X^AX^a: samen 50% rode vrouwtjes.
• X^AY: 25% rode mannetjes.
• X^aY: 25% witte mannetjes.

Het verschil tussen mannelijke en vrouwelijke nakomelingen kan een aanwijzing zijn voor X-chromosomale overerving.