3.2 Genenparen Samenvatting · havo 4
Van een gen op een autosoom heeft een diploïde lichaamscel twee allelen, één op elk homoloog chromosoom. Bij twee gelijke allelen is een organisme homozygoot voor die eigenschap; bij twee verschillende allelen heterozygoot.
Welke allelen komen tot uiting?
Bij volledige dominantie bepaalt het dominante allel het fenotype van een heterozygoot. Het recessieve allel komt dan niet tot uiting. Een heterozygoot is wel drager van dat recessieve allel en kan het doorgeven.
- AA: homozygoot dominant.
- Aa: heterozygoot.
- aa: homozygoot recessief.
Een hoofdletter stelt het dominante allel voor, een kleine letter het recessieve. Bij volledige dominantie hebben AA en Aa hetzelfde fenotype: daaraan kun je hun genotype niet onderscheiden.
Bij onvolledige dominantie is het heterozygote fenotype anders dan beide homozygote fenotypen. Een intermediair fenotype is een tussenvorm: rode en witte leeuwenbekjes kunnen roze nakomelingen krijgen. Met Ar en Aw noteer je rood als ArAr, wit als AwAw en roze als ArAw. Bij codominantie komen beide allelen volledig tot uiting, zoals bij bloedgroep AB.
Recombinatie en variatie
Recombinatie levert nieuwe combinaties van bestaande allelen op. Tijdens meiose I worden de homologe chromosomen verdeeld over de dochtercellen. De verdeling van elk paar is onafhankelijk van die van de andere paren. Bij de bevruchting worden vervolgens de chromosomen van twee geslachtscellen gecombineerd.
Alleen door deze chromosoomverdeling zijn bij n chromosomenparen 2n combinaties in geslachtscellen mogelijk: bij mensen ongeveer 8,4 miljoen. Welke geslachtscellen versmelten, hangt van toeval af. Mutaties veranderen het DNA en kunnen nieuwe allelen opleveren.
Zo ontstaat genetische variatie: verschillen in genotypen binnen een soort. Bij veranderende omstandigheden kunnen sommige individuen daardoor beter overleven en zich voortplanten.
Eeneiige en twee-eiige tweelingen
Een eeneiige tweeling ontstaat als één vroeg embryo zich splitst; beide individuen hebben in beginsel hetzelfde genotype. Een twee-eiige tweeling ontstaat uit twee afzonderlijk bevruchte eicellen. Hun genotypen verschillen, zoals bij andere broers en zussen.
Woordenlijst
- Codominant: Beide allelen komen bij een heterozygoot individu herkenbaar tot uiting. Bij bloedgroep AB zijn bijvoorbeeld zowel A- als B-antigenen aanwezig.
- Dominante allel: Een allel waarvan het effect in een heterozygoot individu tot uiting komt. Bij volledige dominantie is het effect van het andere allel daarbij niet zichtbaar.
- Drager: Iemand met een erfelijke variant die een aandoening kan veroorzaken, zonder die aandoening zelf te hebben. Die variant kan wel worden doorgegeven aan kinderen.
- Genetische variatie: De verschillen in erfelijke informatie tussen individuen van een populatie of soort. Mutaties leveren nieuwe varianten en recombinatie maakt nieuwe combinaties.
- Heterozygoot: Met twee verschillende allelen van een bepaald gen op een paar overeenkomstige chromosomen.
- Homozygoot: Met twee gelijke allelen van een bepaald gen op een paar overeenkomstige chromosomen.
- Intermediair: Een fenotype dat tussen de fenotypen van de twee homozygote vormen in ligt, zoals roze bloemen bij bepaalde kruisingen van rood en wit.
- Onvolledig dominant: Een overervingspatroon waarbij geen van beide allelen het fenotype van een heterozygoot individu volledig bepaalt. Daardoor ligt het fenotype tussen beide homozygote vormen in.
- Recessieve allel: Een allel waarvan het effect bij volledige dominantie wegvalt naast een dominant allel. Bij twee recessieve allelen komt het effect tot uiting.
- Recombinatie: Het ontstaan van nieuwe combinaties van allelen. Dat kan door uitwisseling en verdeling van chromosoommateriaal tijdens meiose en door het samenkomen van geslachtscellen.