13.2 Aangeboren en verworven afweer Samenvatting · havo 5
De aangeboren afweer reageert snel op kenmerken die veel ziekteverwekkers gemeen hebben. De verworven afweer richt zich op specifieke antigenen en kan geheugencellen vormen. De twee vormen werken samen. Afweercellen ontstaan in het rode beenmerg. B-cellen rijpen in het beenmerg en T-cellen in de thymus. In lymfoïde organen zoals lymfeknopen komen afweercellen en antigenen bij elkaar. Daardoor kan een plaatselijke infectie een gerichte afweerreactie op gang brengen.
Aangeboren afweer en ontsteking
Fagocyten, zoals macrofagen, kunnen ziekteverwekkers opnemen en verteren. Bij een ontsteking geven onder meer mestcellen histamine af. Bloedvaten worden wijder en doorlaatbaarder, zodat vocht en afweercellen gemakkelijker het weefsel bereiken. Daardoor kan een plek rood, warm en gezwollen worden. Signaalstoffen kunnen ook de ingestelde lichaamstemperatuur verhogen, waardoor koorts ontstaat.
Van antigeen naar gerichte reactie
Een antigeen is een kenmerk dat door de specifieke afweer kan worden herkend. Een antigeenpresenterende cel toont een stukje van een ziekteverwekker op haar oppervlak. In lymfeknopen kunnen T-cellen met een passende receptor zo'n gepresenteerd fragment herkennen. Met de juiste aanvullende signalen worden ze geactiveerd en gaan ze zich vermenigvuldigen. Zo ontstaat uit het kleine aantal passende cellen een groep cellen die hetzelfde antigeen kan herkennen.
- T-helpercellen geven signaalstoffen af die andere afweercellen helpen activeren.
- Cytotoxische T-cellen herkennen en doden lichaamseigen cellen die bijvoorbeeld door een virus zijn geïnfecteerd. Zo verdwijnt een plaats waar het virus zich kan vermenigvuldigen.
- B-cellen herkennen antigenen met passende receptoren. Veel B-cellen hebben ook hulp van T-helpercellen nodig om goed geactiveerd te worden. Geactiveerde B-cellen kunnen plasmacellen worden. Die maken grote hoeveelheden antistoffen.
Antistoffen binden specifiek aan een antigeen. Ze kunnen bijvoorbeeld verhinderen dat een ziekteverwekker een cel binnendringt of de ziekteverwekker markeren voor opruiming. Een antigeen-antistofcomplex ontstaat wanneer de antistof aan haar antigeen bindt. De passende vorm bepaalt de specificiteit van die reactie. Een deel van de geactiveerde B- en T-cellen blijft aanwezig als geheugencellen. Bij hernieuwd contact kan de reactie daardoor sneller verlopen.
Allergie
Bij een allergie reageert de afweer tegen een doorgaans onschadelijke stof, een allergeen. Bij veel allergische reacties kan hernieuwd contact met dat allergeen mestcellen activeren. Het vrijkomende histamine draagt dan bij aan klachten zoals zwelling, jeuk of extra slijmproductie. Bij veel allergieën heeft een eerste contact geleid tot de vorming van specifieke antistoffen die aan mestcellen hechten. Daardoor kunnen die cellen bij een volgend contact snel reageren.
Woordenlijst
- Aangeboren afweer: De afweer die snel in actie komt en reageert op algemene kenmerken van ziekteverwekkers. Barrières, fagocyten en ontstekingsreacties horen erbij.
- Antigenen: Moleculen of delen van moleculen die specifiek worden herkend door het afweersysteem. Ze kunnen bijvoorbeeld op een ziekteverwekker zitten.
- Antistoffen: Eiwitten die precies passen op een deel van een antigeen. Door eraan te binden kunnen ze een ziekteverwekker blokkeren of herkenbaar maken voor andere afweercellen.
- B-cellen: Lymfocyten die in het beenmerg rijpen. Na activering kunnen ze plasmacellen worden die antistoffen maken, of geheugencellen vormen.
- Beenmerg: Weefsel in de binnenruimte van botten. In rood beenmerg worden bloedcellen gemaakt en rijpen B-cellen.
- Cytotoxische T-cellen: T-cellen die geïnfecteerde of afwijkende lichaamscellen herkennen aan kenmerken op hun oppervlak. Ze kunnen die cellen aanzetten tot geprogrammeerde celdood.
- Geheugencellen: B- of T-cellen die na een afweerreactie lang aanwezig kunnen blijven. Bij hernieuwd contact met hetzelfde antigeen zorgen ze voor een snellere afweerreactie.
- Histamine: Signaalstof die bij ontsteking en allergie onder meer uit mestcellen vrijkomt. De stof maakt bloedvaten wijder en beter doorlaatbaar.
- Lymfeknopen: Kleine organen langs lymfevaten die de lymfe filteren. Hier kunnen afweercellen ziekteverwekkers of hun antigenen tegenkomen en geactiveerd raken.
- Macrofagen: Grote afweercellen die ziekteverwekkers en celresten opnemen en afbreken. Ze kunnen fragmenten daarvan als antigenen aan T-cellen tonen.
- Mestcellen: Afweercellen die onder meer in de huid en slijmvliezen zitten. Bij activering geven ze histamine en andere stoffen af die een ontstekingsreactie op gang helpen brengen.
- Plasmacel: Cel die uit een geactiveerde B-cel ontstaat en grote hoeveelheden antistoffen tegen een bepaald antigeen afgeeft.
- Receptoren: Eiwitten waarmee afweercellen een signaal of een specifiek antigeen herkennen. De receptor van een lymfocyt past bij een bepaald antigeen of een fragment daarvan.
- T-cellen: Lymfocyten die rijpen in de thymus. Verschillende typen sturen de specifieke afweer aan of schakelen afwijkende lichaamscellen uit.
- T-helpercellen: T-cellen die na herkenning van een antigeen de verworven afweer aansturen. Met signalen helpen ze onder meer B-cellen en cytotoxische T-cellen te activeren.
- Verworven afweer: Afweer waarbij B- en T-cellen op specifieke antigenen reageren. Na de reactie kunnen geheugencellen achterblijven.