10.1 Voedingsstoffen Samenvatting · havo 5

Alles wat je eet of drinkt, is een voedingsmiddel. Voedingsmiddelen leveren voedingsstoffen. Bouwstoffen gebruikt je lichaam voor groei en herstel. Bij dissimilatie van brandstoffen komt energie beschikbaar voor bijvoorbeeld beweging. Een deel van de voedingsstoffen kan als reserve worden opgeslagen. Eenzelfde stof kan meerdere functies hebben. Zo kun je glucose afbreken voor energie, maar ook gebruiken als grondstof voor grotere moleculen.

Eiwitten en koolhydraten

De vertering van eiwitten levert aminozuren. Via het bloed komen ze bij cellen terecht, die er bijvoorbeeld spiereiwitten, transporteiwitten en enzymen van maken. Essentiële aminozuren moet je via je voeding binnenkrijgen omdat je lichaam ze zelf niet voldoende aanmaakt. Niet-essentiële aminozuren kan je lichaam wel zelf vormen. Je gebruikt aminozuren vooral voor opbouw en herstel, maar je kunt ze ook afbreken om energie vrij te maken.

Glucose en fructose zijn monosachariden, sacharose is een disacharide en zetmeel is een polysacharide. Een gram verteerbare koolhydraten levert ongeveer 17 kJ. Insuline bevordert na een maaltijd de opslag van glucose als glycogeen in lever en spieren. Koolhydraten dienen ook als bouwstof. Zo bevat DNA de suiker desoxyribose.

Je eigen verteringsenzymen breken voedingsvezels niet af. Darmbacteriën kunnen een deel ervan wel afbreken. Vezels houden water vast en dragen zo bij aan een goede stoelgang.

Vetten

Een triglyceride bestaat uit glycerol en drie vetzuren. In de koolstofketen van een verzadigd vetzuur zitten alleen enkele bindingen tussen koolstofatomen. Een onverzadigd vetzuur heeft één of meer dubbele bindingen. Sommige vetzuren, zoals linolzuur, zijn essentieel. Plantaardige oliën en vis leveren vaak veel onverzadigde vetzuren. De soort binding in de koolstofketen is dus een verschil in bouw, terwijl de functie als brandstof voor beide soorten geldt.

Vet levert per gram meer energie dan koolhydraten. Opgeslagen vet is een energiereserve en beperkt onder de huid warmteverlies. Fosfolipiden zijn bouwstoffen van membranen. Ook cholesterol zit in membranen en dient als grondstof voor bepaalde hormonen en galzouten.

Water, mineralen en vitaminen

• Water is een bouwstof, oplosmiddel en transportmiddel. Bij verdamping van zweet verliest je lichaam warmte.
• Mineralen leveren ionen. Calcium en fosfaat geven botten stevigheid. Natrium en kalium spelen een rol bij zenuwimpulsen. IJzer is nodig voor hemoglobine.
• Vitaminen helpen lichaamsprocessen goed te verlopen. Vitamine D helpt bij de opname van calcium en vitamine K is nodig voor bloedstolling. Vitamine A, D, E en K zijn vetoplosbaar. Onder invloed van uv-straling kan je huid vitamine D vormen.

Van sommige mineralen, de spoorelementen, heb je maar heel kleine hoeveelheden nodig. Een tekort aan een voedingsstof kan een bepaald proces verstoren. Bij een tekort aan vitamine A kan zien in de schemering bijvoorbeeld moeilijker worden, terwijl vitamine C nodig is voor de vorming van bindweefsel.