7.7 Voedselproductie Samenvatting · havo 4
De voedselproductie kan worden verhoogd door ziekten en plagen te beperken, voedingsstoffen aan te vullen en gewassen of dieren met gunstige erfelijke eigenschappen te kiezen. Daarbij kunnen nadelige gevolgen voor ecosystemen ontstaan.
Bestrijdingsmiddelen en resistentie
Plagen kunnen mechanisch, biologisch of met chemische bestrijdingsmiddelen worden bestreden. Chemische middelen kunnen effectief zijn, maar ook andere organismen treffen en bodem of water vervuilen.
Sommige individuen bezitten erfelijke eigenschappen waardoor ze resistent zijn. Na bestrijding overleven zij vaker en geven hun allelen door. Na meerdere generaties kan de populatie daardoor grotendeels resistent zijn. Het middel veroorzaakt dus niet doelgericht de benodigde aanpassing, maar selecteert resistente varianten.
Een persistent middel wordt langzaam afgebroken. Sommige stoffen hopen zich op in organismen: accumulatie. Als ze nauwelijks worden afgebroken of uitgescheiden, kan de concentratie via voedseloverdracht hoger worden in opeenvolgende schakels. Vooral eindpredatoren kunnen dan hoge concentraties bereiken.
Biologisch afbreekbare middelen kunnen door organismen worden afgebroken. Bij biologische bestrijding gebruik je natuurlijke vijanden of ziekteverwekkers. Sluipwespen kunnen bijvoorbeeld witte vlieg in kassen bestrijden.
Bemesting en uitspoeling
Met de oogst verdwijnen voedingsstoffen uit landbouwgrond. Bij bemesting worden deze aangevuld. Kunstmest bevat beschikbare anorganische voedingsstoffen; organische stoffen uit stalmest moeten deels door reducenten worden afgebroken voordat planten de voedingsstoffen kunnen gebruiken.
Bij uitspoeling voert water opgeloste stoffen naar diepere bodemlagen of wateren. Wordt meer mest toegevoegd dan gewassen kunnen benutten, dan neemt het risico op verlies naar het milieu toe.
Eutrofiëring
Eutrofiëring is een toename van voedingsstoffen, zoals nitraat en fosfaat. Dit verandert de groei en soortensamenstelling. In oppervlaktewater kan een keten van effecten ontstaan:
- Veel voedingsstoffen bevorderen algen en drijvende planten: waterbloei.
- Er dringt minder licht door, waardoor ondergedoken planten afsterven.
- Afgestorven planten en algen leveren veel organisch materiaal.
- Bij afbraak verbruiken reducenten zuurstof, waardoor vissen en andere waterdieren kunnen sterven.
Deze sterfte levert nieuw afbreekbaar materiaal op en kan het zuurstoftekort versterken.
Erfelijke eigenschappen verbeteren
Bij veredelen worden individuen met gewenste eigenschappen geselecteerd en gekruist. De gunstigste nakomelingen worden opnieuw gebruikt. Deze kunstmatige selectie kan bijvoorbeeld opbrengst of ziekteresistentie verbeteren. Bij genetische modificatie wordt DNA met speciale technieken veranderd om gewenste eigenschappen te verkrijgen.
Woordenlijst
- Accumulatie: Het ophopen van een stof doordat een organisme die sneller opneemt dan afbreekt of uitscheidt. Sommige stoffen kunnen zo ook hoge concentraties in voedselketens bereiken.
- Bemesting: Voedingsstoffen aan de bodem toevoegen met bijvoorbeeld dierlijke mest of kunstmest, zodat gewassen kunnen groeien.
- Bestrijdingsmiddelen: Stoffen waarmee ongewenste organismen worden bestreden, bijvoorbeeld schimmels of insecten die een gewas beschadigen.
- Biologisch afbreekbaar: Af te breken door organismen, vooral bacteriën en schimmels. Hoe snel dit gaat, hangt af van het materiaal en de omstandigheden.
- Biologische bestrijding: Een plaag beperken met levende organismen, zoals natuurlijke vijanden of ziekteverwekkers van de plaagsoort.
- Eutrofiëring: Verrijking van water of bodem met voedingsstoffen zoals stikstof en fosfor. In water kan dit sterke algengroei en na afbraak zuurstoftekort veroorzaken.
- Kunstmatige selectie: Mensen kiezen welke planten of dieren zich voortplanten op basis van gewenste erfelijke kenmerken. Zo kunnen die kenmerken vaker voorkomen bij nakomelingen.
- Persistent: Lang aanwezig in het milieu doordat een stof langzaam wordt afgebroken. Sommige persistente stoffen kunnen zich ophopen in organismen.
- Resistent: Minder gevoelig voor een middel, bijvoorbeeld een bestrijdingsmiddel. Een resistent individu kan een behandeling overleven die gevoelige individuen doodt of remt.
- Uitspoeling: Het wegzakken of afvoeren van opgeloste stoffen met water, bijvoorbeeld wanneer nitraat vanuit landbouwgrond in het grondwater terechtkomt.
- Veredelen: Planten of dieren met gewenste erfelijke eigenschappen selecteren en vermeerderen of kruisen om die kenmerken bij nakomelingen te behouden of te versterken.
- Voedselproductie: Het voortbrengen van voedsel, bijvoorbeeld door gewassen te telen of dieren te houden.