7.3 Ecosystemen Samenvatting · havo 4
Voedselrelaties verbinden organismen: bij vraat worden planten gegeten, bij predatie prooidieren. Planten kunnen vraat beperken met bijvoorbeeld stekels of afweerstoffen.
Voedselketens en trofische niveaus
Een voedselketen is een reeks organismen waarin elke schakel voedsel is voor de volgende. De pijlen wijzen van voedsel naar eter en geven de overdracht van stoffen en energie aan. Verbonden ketens vormen een voedselweb. Elke schakel vertegenwoordigt een trofisch niveau.
Producenten zijn autotroof: zij vormen organische stoffen uit anorganische stoffen. Bij fotosynthese gebruiken planten en cyanobacteriën lichtenergie om glucose uit koolstofdioxide en water te maken. Met glucose en voedingszouten bouwen ze andere organische stoffen op.
Consumenten zijn heterotroof en gebruiken organische stoffen van andere organismen. Planteneters zijn consumenten van de eerste orde; hun eters van de tweede orde. Alleseters kunnen op meerdere niveaus voorkomen.
Assimilatie, dissimilatie en afbraak
Assimilatie bouwt organische stoffen op en kost energie. Dissimilatie breekt organische stoffen af en maakt energie beschikbaar, bijvoorbeeld bij glucoseverbranding. Beide processen vinden ook in planten plaats.
Afvaleters eten dode resten. Reducenten, zoals bacteriën en schimmels, breken organische resten verder af tot anorganische stoffen. Deze mineralisatie maakt voedingsstoffen opnieuw beschikbaar voor producenten en sluit zo de stoffenkringloop.
Biomassa en energiestroom
Biomassa is de massa aan organische stoffen. Een piramide van aantallen toont aantallen individuen per niveau en kan een afwijkende vorm hebben: één boom kan veel insecten voeden. Een piramide van biomassa laat de massa per niveau zien en heeft vaak een brede producentenbasis.
Slechts een deel van de opgenomen energie wordt vastgelegd in nieuw weefsel en doorgegeven aan een volgend niveau. De rest wordt onder andere gebruikt bij dissimilatie, komt als warmte vrij of blijft achter in uitwerpselen en dode resten. Stoffen doorlopen een kringloop; energie stroomt door het ecosysteem.
Woordenlijst
- Anorganische stoffen: Stoffen zoals water, koolstofdioxide en minerale zouten. Producenten gebruiken zulke stoffen als grondstof om organische stoffen te maken.
- Assimilatie: De opbouw van organische stoffen uit andere stoffen. Daarvoor is energie nodig. Fotosynthese is een voorbeeld.
- Autotroof: In staat om organische stoffen op te bouwen uit anorganische stoffen. De energie daarvoor komt bijvoorbeeld uit licht of uit de omzetting van anorganische stoffen.
- Biomassa: De hoeveelheid organisch materiaal in organismen, bijvoorbeeld in één schakel van een voedselketen. De stoffen hierin bevatten opgeslagen chemische energie.
- Consumenten: Organismen die organische stoffen opnemen door andere organismen of hun producten te eten. Dieren zijn voorbeelden van consumenten.
- Dissimilatie: Het afbreken van organische stoffen waarbij energie beschikbaar komt. Cellen kunnen een deel van die energie vastleggen in ATP.
- Energiestroom: De doorgifte van energie via voedsel van producenten naar andere organismen. Bij stofwisseling komt telkens een deel als warmte vrij.
- Fotosynthese: De opbouw van organische stoffen met lichtenergie. Planten, algen en cyanobacteriën gebruiken water en koolstofdioxide en geven daarbij zuurstof af.
- Heterotroof: Afhankelijk van organische stoffen uit andere organismen. Het organisme gebruikt die stoffen als bron van koolstof en vaak ook van energie.
- Organische stoffen: Koolstofverbindingen zoals suikers, vetten, eiwitten en DNA. Ze komen veel voor in organismen en kunnen ook buiten organismen worden gemaakt.
- Piramide van aantallen: Een diagram met per schakel van een voedselketen het aantal organismen. Meer organismen worden weergegeven met een bredere balk.
- Piramide van biomassa: Een diagram dat per schakel van een voedselketen de totale biomassa weergeeft. Een bredere balk betekent meer biomassa.
- Predatie: Een voedselrelatie waarbij een roofdier een ander dier vangt en opeet.
- Producenten: Organismen die zelf organische stoffen maken uit anorganische stoffen. Planten en algen doen dat met fotosynthese en vormen zo de basis van veel voedselketens.
- Reducenten: Vooral bacteriën en schimmels die dood organisch materiaal verder afbreken. Daarbij komen onder andere mineralen vrij die producenten kunnen opnemen.
- Trofisch niveau: De plaats die een organisme inneemt in een voedselketen. Producenten staan op het eerste niveau, planteneters meestal op het tweede.
- Voedselketen: Een reeks organismen waarbij elke schakel voedsel is voor de volgende. De pijlen wijzen van het gegeten organisme naar de eter.
- Voedselrelaties: Relaties tussen organismen waarbij het ene organisme voedsel vormt voor het andere. Samen vormen deze relaties een voedselweb.
- Voedselweb: Alle onderling verbonden voedselketens in een gebied. Het laat zien dat veel soorten meerdere voedselbronnen en meerdere vijanden hebben.
- Vraat: Het eten van delen van een levend organisme, bijvoorbeeld een rups die bladeren eet. Het gegeten organisme gaat daarbij vaak niet meteen dood.