6.2 Het oog Samenvatting · havo 4
Hoornvlies en ooglens vormen een verkleind, omgekeerd beeld op het netvlies. Zenuwcellen geven informatie door aan de gezichtscentra in de hersenen. Daar ontstaat de bewuste waarneming.
Accommoderen: dichtbij en veraf
Accommoderen is het veranderen van de lensbolling om op verschillende afstanden scherp te zien. De lens hangt met lensbandjes aan het straalvormig lichaam. De accommodatiereflex past de lensbolling onbewust aan:
- Veraf: de kringspier in het straalvormig lichaam is ontspannen. De lensbandjes staan strak en trekken de lens platter. De lens breekt het licht minder sterk.
- Dichtbij: de kringspier trekt samen. De doorsnede van het straalvormig lichaam wordt kleiner, de lensbandjes verslappen en de lens wordt boller. Het licht wordt sterker gebroken.
Zo kan het scherpe beeld op het netvlies blijven vallen wanneer de kijkafstand verandert.
Lichtbreking en lenzen
Bij overgang tussen materialen kan licht van richting veranderen. Een positieve, bolle lens laat lichtstralen naar elkaar toe buigen: convergeren. Evenwijdige lichtstralen komen samen in het brandpunt. De afstand van het lensmidden tot dit punt is de brandpuntsafstand. Een sterker brekende bolle lens heeft een kortere brandpuntsafstand.
Een negatieve, holle lens laat lichtstralen uit elkaar gaan: divergeren. De stralen lijken uit een brandpunt vóór de lens te komen. De ooglens is altijd bol; ook het hoornvlies levert een belangrijke bijdrage aan de lichtbreking.
Bijziend en verziend
- Bij bijziendheid is de oogbol te lang of de lichtbreking te sterk. Bij veraf kijken ontstaat het scherpe beeld vóór het netvlies. Een negatieve lens corrigeert dit.
- Bij verziendheid is de oogbol te kort of de lichtbreking te zwak. Zonder voldoende accommodatie zou het scherpe beeld achter het netvlies vallen. Een positieve lens helpt het beeld op het netvlies te brengen.
Pupilreflex
De pupilreflex regelt hoeveel licht binnenvalt. Bij veel licht trekken de kringspieren in de iris samen: de pupil wordt kleiner. Bij weinig licht trekken de straalsgewijs lopende spieren samen: de pupil wordt groter. Dit zijn andere spieren dan de accommodatiespier in het straalvormig lichaam.
Netvlies, staafjes en kegeltjes
Licht gaat door de zenuwcellagen naar de lichtreceptoren. Daarachter liggen pigmentcellen die licht absorberen. Lichtreceptoren veranderen hun elektrische activiteit; via andere netvliescellen ontstaan de impulsen die door de oogzenuw gaan.
Staafjes zijn gevoelig voor weinig licht en geven informatie over licht-donkercontrasten, met minder detail. Ze ontbreken in het centrum van de gele vlek. Kegeltjes hebben meer licht nodig en maken kleurwaarneming en scherp zien mogelijk. Hun dichtheid is het hoogst in de gele vlek. Drie typen zijn gevoelig voor verschillende golflengtegebieden; hun gecombineerde activiteit maakt veel kleurwaarnemingen mogelijk. In de blinde vlek ontbreken beide typen.
Van twee ogen naar één beeld
Bij het optisch chiasma kruisen de zenuwuitlopers uit beide ogen gedeeltelijk. Informatie uit het linker gezichtsveld gaat naar de rechterhersenhelft en omgekeerd. De hersenen vergelijken de iets verschillende beelden van beide ogen. Dit helpt diepte en afstand waar te nemen: stereoscopie.
Woordenlijst
- Accommodatiereflex: De automatische aanpassing van de lensbolling wanneer je op een andere afstand scherpstelt. De spanning op de lensbandjes verandert daarbij.
- Accommoderen: De vorm en daarmee de sterkte van de ooglens aanpassen om op verschillende afstanden scherp te zien. Voor dichtbij wordt de lens boller, voor veraf platter.
- Bijziendheid: Een oogafwijking waarbij evenwijdige lichtstralen zonder correctie vóór het netvlies samenkomen. Veraf zie je daardoor onscherp. Een negatieve lens helpt corrigeren.
- Brandpunt: Het punt waar stralen die evenwijdig aan de hoofdas invallen na breking samenkomen, of waar ze bij een negatieve lens vandaan lijken te komen.
- Brandpuntsafstand: De afstand tussen het optische midden van een dunne lens en het brandpunt. Hoe sterker de lens, hoe korter die afstand.
- Convergeren: Lichtstralen buigen zo af dat ze dichter naar elkaar toe gaan. Een bolle lens kan evenwijdige stralen laten convergeren.
- Divergeren: Lichtstralen gaan verder uit elkaar. Een holle lens laat evenwijdige lichtstralen divergeren.
- Gezichtscentra: Gebieden in de hersenschors die informatie uit de ogen verwerken. Ze helpen vormen, beweging en kleuren herkennen.
- Kegeltjes: Lichtgevoelige cellen waarmee je kleuren en fijne details ziet. Ze werken het best bij voldoende licht en zitten dicht opeen in het centrum van de gele vlek.
- Kringspieren in de iris: Spiervezels die rondom de pupil liggen. Als ze samentrekken, wordt de pupil kleiner.
- Lensbandjes: Vezels tussen de ooglens en het straalvormig lichaam. Strakke bandjes trekken de lens platter. Bij minder spanning wordt de lens door haar elasticiteit boller.
- Negatieve of holle lens: Een lens die in het midden dunner is dan aan de rand. Ze laat evenwijdige lichtstralen uiteenlopen en wordt gebruikt om bijziendheid te corrigeren.
- Optisch chiasma: De plek onder de hersenen waar een deel van de zenuwvezels uit beide ogen kruist. Daardoor gaat informatie uit elk gezichtsveld naar de tegenoverliggende hersenhelft.
- Pigmentcellen: Cellen met kleurstoffen die licht opnemen. Het pigmentepitheel achter de lichtreceptoren beperkt strooilicht en ondersteunt het netvlies.
- Positieve of bolle lens: Een lens die in het midden dikker is dan aan de rand. Ze kan evenwijdige lichtstralen in een brandpunt laten samenkomen.
- Pupilreflex: De automatische aanpassing van de pupil aan de hoeveelheid licht. Bij veel licht wordt de pupil kleiner en bij weinig licht groter.
- Staafjes: Lichtgevoelige cellen die ook bij weinig licht werken. Ze helpen je in de schemering zien, maar onderscheiden geen kleuren en geven minder details door.
- Stereoscopie: Diepte waarnemen doordat de hersenen de iets verschillende beelden van beide ogen combineren.
- Straalsgewijs lopende spieren in de iris: Spiervezels die vanuit de pupilrand naar buiten lopen. Als ze samentrekken, wordt de pupil groter.
- Verziendheid: Een oogafwijking waarbij het brandpunt van evenwijdig invallend licht bij een ontspannen lens achter het netvlies zou liggen. Vooral scherpstellen dichtbij vraagt extra inspanning. Een positieve lens helpt corrigeren.