6.1 Zintuigen Samenvatting · havo 4
Zintuigen bevatten receptoren die prikkels opvangen. Via zenuwcellen komt informatie in het centrale zenuwstelsel, waar ze wordt verwerkt. Dat kan leiden tot bewuste waarneming of tot het aansturen van spieren en klieren.
Interne en externe prikkels
Externe prikkels, zoals licht en geluid, komen uit de omgeving. Interne prikkels komen uit het lichaam en spelen een rol bij homeostase. Osmoreceptoren in de hypothalamus registreren bijvoorbeeld veranderingen in de osmotische waarde van het bloedplasma. Temperatuurreceptoren helpen de lichaamstemperatuur te regelen.
Typen receptoren
- Chemoreceptoren reageren op stoffen, zoals smaak- en reukreceptoren.
- Mechanoreceptoren reageren op vervorming door aanraking, druk, beweging of geluid. Tastreceptoren liggen vlak onder de opperhuid; drukreceptoren dieper. Ook gehoor en evenwicht gebruiken mechanoreceptoren.
- Temperatuurreceptoren reageren op temperatuurveranderingen.
- Lichtreceptoren reageren op zichtbaar licht.
- Pijnreceptoren reageren onder andere op extreme druk, extreme temperaturen en stoffen bij weefselschade.
Gevoeligheid en adaptatie
De adequate prikkel is het type prikkel waarvoor een receptor de laagste prikkeldrempel heeft. Een sterkere prikkel leidt doorgaans tot een hogere impulsfrequentie in de aangesloten gevoelszenuwcellen.
Bij adaptatie verandert de gevoeligheid. Bij aanhoudende druk merk je bijvoorbeeld je kleding steeds minder op. In het donker neemt de lichtgevoeligheid juist toe, zodat je geleidelijk beter ziet.
De bouw van het oog
Oogleden verspreiden traanvocht, dat uitdroging voorkomt en kleine deeltjes wegspoelt. Het wordt via traanbuisjes afgevoerd naar de neusholte. Oogspieren draaien de oogbol.
De oogwand heeft drie lagen. Het stevige harde oogvlies beschermt het oog en gaat vooraan over in het doorzichtige hoornvlies. Het bloedvatrijke vaatvlies verzorgt een groot deel van het oog. Vooraan ligt de gekleurde iris, met de pupil als opening. Het binnenste vlies is het netvlies, met lichtreceptoren.
Achter iris en pupil ligt de ooglens. Hoornvlies en lens breken licht; het straalvormig lichaam regelt de lensbolling. De voorste oogkamer ligt tussen hoornvlies en iris, de achterste tussen iris en lens. Beide bevatten vocht. Het glasachtig lichaam vult het grootste deel van de oogbol.
Met de gele vlek zie je het scherpst. De oogzenuw voert impulsen naar de hersenen. Waar deze zenuw het oog verlaat, ligt de blinde vlek: daar ontbreken lichtreceptoren.
Woordenlijst
- Achterste oogkamer: De kleine ruimte achter de iris en vóór de ooglens, gevuld met kamerwater. Via de pupil staat deze ruimte in verbinding met de voorste oogkamer.
- Adaptatie: Het aanpassen van de gevoeligheid aan een aanhoudende prikkel. Zo kan een geur na enige tijd minder sterk opvallen.
- Adequate prikkel: Het soort prikkel waarvoor een zintuigcel het gevoeligst is. Voor lichtgevoelige cellen in je netvlies is dat licht.
- Blinde vlek: De plaats waar de oogzenuw de oogbol verlaat. Hier ontbreken lichtgevoelige zintuigcellen, waardoor je op die plek geen licht waarneemt.
- Chemoreceptoren of chemische receptoren: Receptoren die reageren op bepaalde stoffen, bijvoorbeeld op geurstoffen in de neus of smaakstoffen op de tong.
- Drukreceptoren: Receptoren die reageren op vervorming door druk. In de huid helpen ze bijvoorbeeld bepalen hoe hard je iets vastpakt.
- Externe prikkel: Een invloed van buiten het organisme die een receptor kan activeren, zoals licht, geluid of een aanraking.
- Gele vlek: Het gebied midden in het netvlies waarmee je fijne details waarneemt. Vooral in het centrum zitten veel kegeltjes dicht bij elkaar.
- Glasachtig lichaam: De doorzichtige, geleiachtige vulling achter de ooglens. Deze helpt de vorm van het oog en de ligging van het netvlies te behouden.
- Harde oogvlies: De stevige buitenlaag die het grootste deel van de oogbol omgeeft. Hij beschermt het oog en helpt de vorm te behouden.
- Hoornvlies: De doorzichtige, gebogen voorkant van het oog. Het laat licht binnen en buigt de lichtstralen af om een scherp beeld te helpen vormen.
- Interne prikkel: Een verandering binnen het organisme die tot een reactie kan leiden, zoals een verandering van de osmotische waarde van het bloed.
- Iris of regenboogvlies: Het gekleurde vlies vóór de ooglens. Spieren in de iris maken de pupil groter of kleiner.
- Lichtreceptoren of fotoreceptoren: Cellen die reageren op licht. In het netvlies zijn staafjes en kegeltjes de lichtreceptoren.
- Mechanoreceptoren of mechanische receptoren: Receptoren die reageren op vervorming of beweging, bijvoorbeeld door druk op de huid of trillingen in het binnenoor.
- Netvlies: De lichtgevoelige laag aan de binnenkant van het oog. De zintuigcellen reageren op licht en geven signalen door aan zenuwcellen.
- Ooglens: De doorzichtige structuur achter de iris die lichtstralen afbuigt. Door haar bolling aan te passen kan het oog scherpstellen.
- Oogzenuw: De zenuw die signalen vanuit het netvlies naar de hersenen vervoert. Daar wordt de informatie verwerkt tot wat je ziet.
- Osmoreceptoren: Receptoren die reageren op veranderingen in de concentratie opgeloste deeltjes in lichaamsvloeistof. Ze spelen een rol bij dorst en ADH-afgifte.
- Pijnreceptoren: Zenuwuiteinden die reageren op prikkels die weefsel kunnen beschadigen, zoals grote hitte of sterke druk.
- Prikkeldrempel: De kleinste prikkelsterkte die onder de gegeven omstandigheden een impuls kan veroorzaken.
- Pupil: De opening midden in de iris. Via deze opening bereikt licht de lens en het binnenste van het oog.
- Receptoren: Gespecialiseerde zintuigcellen of zenuwuiteinden die een prikkel omzetten in een elektrisch signaal. Elke soort receptor is vooral gevoelig voor bepaalde prikkels.
- Straalvormig lichaam: De ringvormige structuur rondom de ooglens waaraan de lensbandjes vastzitten. De spier erin verandert de spanning op de bandjes.
- Tastreceptoren: Receptoren in de huid die reageren op aanraking. Samen geven ze informatie over bijvoorbeeld vorm en structuur van een oppervlak.
- Temperatuurreceptoren: Zintuiglijke zenuwuiteinden die reageren op afkoeling of opwarming en informatie geven over de temperatuur.
- Traanvocht: Vocht dat het oogoppervlak glad en vochtig houdt. Het spoelt kleine deeltjes weg en bevat stoffen die helpen beschermen tegen micro-organismen.
- Vaatvlies: De laag tussen het harde oogvlies en het netvlies met veel bloedvaten. Via die vaten krijgen delen van het oog zuurstof en voedingsstoffen.
- Voorste oogkamer: De ruimte tussen hoornvlies en iris. Deze is gevuld met doorzichtig kamerwater.
- Zintuigen: Organen of groepen receptoren waarmee een organisme veranderingen buiten of binnen het lichaam kan waarnemen.