5.2 Het hormoonstelsel Samenvatting · havo 4
Hormonen zijn signaalstoffen die lichaamsprocessen regelen. Hormoonklieren geven ze af aan het bloed, dat ze door het lichaam vervoert. Alleen cellen met passende hormoonreceptoren reageren. Een orgaan met zulke cellen heet een doelwitorgaan. De reactie hangt onder andere af van de hormoonconcentratie en het aantal receptoren.
Endocriene en exocriene klieren
Een endocriene klier geeft hormonen zonder afvoerbuis aan het bloed af. De afgifte heet secretie. Een exocriene klier, zoals een speekselklier, geeft producten via een afvoerbuis af. De alvleesklier heeft beide functies: verteringssap gaat naar de darm, hormonen gaan naar het bloed.
Hypothalamus en hypofyse
De hypothalamus stuurt de hormoonafgifte door de hypofyse aan en verbindt zo zenuwstelsel en hormoonstelsel. De hypofyse maakt onder andere:
- Groeihormoon (GH): beïnvloedt groei en ontwikkeling, waaronder botgroei.
- TSH: stimuleert de schildklier.
- FSH en LH: beïnvloeden de vorming van geslachtscellen en de productie van geslachtshormonen.
Via de hypofyse worden ook ADH en oxytocine afgegeven. ADH bevordert terugresorptie van water in de nieren, waardoor minder water met de urine verdwijnt. Oxytocine stimuleert weeën en de afgifte van melk uit melkklieren.
Schildklier en terugkoppeling
De schildklier maakt met behulp van jodium schildklierhormoon. Dit beïnvloedt de stofwisseling en bij kinderen ook groei en ontwikkeling. Veel schildklierhormoon remt de afgifte van TSH; daardoor wordt de schildklier minder gestimuleerd. Bij een dalende concentratie neemt deze remming af. Dit is negatieve terugkoppeling.
Een te hoge productie kan de stofwisseling versnellen en tot gewichtsverlies leiden. Bij een te lage productie kunnen vermoeidheid en gewichtstoename optreden; bij kinderen kunnen groei en ontwikkeling worden verstoord.
Regeling van de bloedsuikerspiegel
De eilandjes van Langerhans in de alvleesklier maken insuline en glucagon. Samen regelen ze de glucoseconcentratie in het bloed, de bloedsuikerspiegel.
- Bij een stijging wordt meer insuline afgegeven. Dit bevordert glucoseopname door onder andere spiercellen en de opslag als glycogeen in lever en spieren. De bloedsuikerspiegel daalt.
- Bij een daling wordt meer glucagon afgegeven. Dit stimuleert de lever om onder andere glycogeen af te breken en glucose aan het bloed af te geven. De bloedsuikerspiegel stijgt.
Nieren en bijnieren
Bij onvoldoende zuurstoftoevoer maken de nieren meer epo. Dit stimuleert de vorming van rode bloedcellen in het rode beenmerg. Herstelt de zuurstoftoevoer, dan wordt de epoproductie geremd.
Het bijniermerg maakt bij stress adrenaline. Dit werkt snel en kort: hartslag, ademhaling en energiebeschikbaarheid nemen toe, terwijl de spijsvertering wordt geremd. Zo is het lichaam voorbereid op snelle actie.
Woordenlijst
- Adrenaline: Een hormoon uit de bijnieren dat je lichaam snel voorbereidt op actie. Het laat onder andere je hart sneller kloppen en maakt meer brandstof beschikbaar.
- Antidiuretisch hormoon of ADH: Een hormoon uit de hypothalamus dat via de hypofyse vrijkomt. Het laat de nieren meer water terug opnemen, waardoor minder en meer geconcentreerde urine ontstaat.
- Bijnieren: Klieren boven op de nieren die verschillende hormonen maken, waaronder adrenaline voor een snelle reactie op spanning.
- Bloedsuikerspiegel: De concentratie glucose in je bloed. Onder andere insuline en glucagon helpen die binnen bepaalde grenzen te houden.
- Doelwitorgaan: Een orgaan met cellen die op een bepaald hormoon kunnen reageren doordat ze passende receptoren hebben.
- Eilandjes van Langerhans: Groepjes hormoonproducerende cellen in de alvleesklier. Verschillende celtypen maken hier onder andere insuline en glucagon.
- Endocriene klier: Een klier die hormonen afgeeft aan het inwendige milieu. De hormonen worden via het bloed verspreid.
- Epo: Erytropoëtine, een hormoon dat vooral in de nieren wordt gevormd. Bij een lage zuurstofvoorziening stimuleert het de productie van rode bloedcellen in het beenmerg.
- Excretie: Het verwijderen van afvalstoffen en overtollige stoffen uit het inwendige milieu. Nieren scheiden bijvoorbeeld ureum uit met de urine.
- Exocriene klier: Een klier die een product afgeeft aan een lichaamsoppervlak of holte, meestal via een afvoerbuis. Een speekselklier is een voorbeeld.
- FSH en LH: Hypofysehormonen die de geslachtsklieren aansturen. Ze beïnvloeden onder andere follikelrijping, eisprong, zaadcelvorming en de afgifte van geslachtshormonen.
- Glucagon: Een hormoon uit de alvleesklier dat de bloedsuikerspiegel verhoogt. Het stimuleert de lever om glycogeen af te breken en glucose aan het bloed af te geven.
- Glycogeen: Een voorraadstof die uit veel aan elkaar gekoppelde glucosedeeltjes bestaat. Je lichaam bewaart deze vooral in de lever en spieren.
- Groeihormoon of GH: Een hormoon uit de hypofyse dat groei en ontwikkeling van onder meer botten en spieren stimuleert.
- Hormonen: Signaalstoffen die via het bloed worden vervoerd en processen in het lichaam regelen. Alleen cellen met een passende gevoeligheid reageren erop.
- Hormoonconcentratie: De hoeveelheid van een bepaald hormoon per volume bloed. Een verandering daarin kan de reactie van doelwitcellen beïnvloeden.
- Hormoonklieren: Klieren die hormonen maken en aan het bloed afgeven. Zo kunnen ze processen elders in het lichaam beïnvloeden.
- Hormoonreceptoren: Eiwitten waaraan bepaalde hormonen kunnen binden. Ze zitten op of in doelwitcellen en zetten na binding een reactie in gang.
- Hormoonstelsel: Het geheel van hormoonklieren in je lichaam. Hun hormonen worden via het bloed vervoerd en helpen de werking van organen te regelen.
- Hypofyse: Een kleine klier onder de hersenen. Ze maakt onder andere groeihormoon en hormonen die andere hormoonklieren aansturen.
- Hypothalamus: Een hersengebied dat zenuwstelsel en hormoonstelsel verbindt. Het beïnvloedt de hypofyse en helpt onder andere temperatuur, dorst en voortplanting regelen.
- Insuline: Een hormoon uit de alvleesklier dat de bloedsuikerspiegel verlaagt. Het bevordert glucoseopname door cellen en de opslag van glucose als glycogeen in lever en spieren.
- Oxytocine: Een hormoon uit de hypothalamus dat via de hypofyse wordt afgegeven. Het stimuleert onder andere weeën en het vrijkomen van melk bij borstvoeding.
- Schildklier: Een hormoonklier voor in de hals, rond de luchtpijp. De hormonen ervan beïnvloeden onder andere stofwisseling en ontwikkeling.
- Schildklierhormoon: Een hormoon dat het tempo van veel stofwisselingsprocessen beïnvloedt en belangrijk is voor groei en ontwikkeling.
- Secretie: Het maken en afgeven van stoffen door een cel of klier, bijvoorbeeld hormonen aan het bloed of speeksel aan de mondholte.
- Thyreoïdstimulerend hormoon of TSH: Een hormoon uit de hypofyse dat de schildklier aanzet tot aanmaak en afgifte van schildklierhormonen.