4.2 Bacteriën, virussen en schimmels Samenvatting · havo 4
Bacteriën en schimmels kunnen nuttig zijn, maar ook voedsel bederven of ziekten veroorzaken. Virussen verschillen daarvan: ze bestaan niet uit cellen en kunnen zich alleen met behulp van gastheercellen vermenigvuldigen.
Bacteriën
Bacteriën zijn eencellige prokaryoten. Hun DNA ligt vrij in het cytoplasma, meestal in één cirkelvormig chromosoom. Sommige hebben daarnaast plasmiden: kleine DNA-ringen met extra genen, bijvoorbeeld voor resistentie tegen antibiotica. Bij ongeslachtelijke deling wordt het DNA eerst gekopieerd, zodat beide dochtercellen erfelijk materiaal ontvangen.
Bacteriën helpen bij voedselbereiding, afvalwaterzuivering en de afbraak van dode resten tot anorganische stoffen. Genetisch aangepaste bacteriën kunnen geneesmiddelen en enzymen produceren. Nuttige bacteriën in de huidflora en darmflora bieden onder andere bescherming tegen schadelijke bacteriën. Antibiotica bestrijden bacteriële infecties, maar kunnen ook nuttige bacteriën treffen.
Virussen en gastheercellen
Een virus bevat DNA of RNA, omgeven door een eiwitmantel (capside). Het heeft geen eigen stofwisseling en behoort niet tot de prokaryoten of eukaryoten. Een virus gebruikt de processen in een gastheercel voor zijn vermenigvuldiging.
Een bacteriofaag is een virus dat bacteriën infecteert. Bij een infectie waarbij nieuwe fagen vrijkomen, verloopt de vermeerdering als volgt:
- De faag hecht zich aan de bacterie en brengt erfelijk materiaal naar binnen.
- Dat materiaal wordt gekopieerd; ribosomen maken viruseiwitten.
- Nieuwe fagen worden opgebouwd en komen bij het openbarsten van de bacterie vrij.
Andere virussen kunnen de gastheercel via afsnoering verlaten.
Schimmels
Schimmels zijn heterotrofe eukaryoten met een celwand en zonder bladgroen. Gisten zijn eencellig en vermeerderen zich door knopvorming of deling. Meercellige schimmels bestaan meestal uit schimmeldraden (hyfen) en vormen sporen.
Gist laat brood rijzen en wordt gebruikt voor alcoholproductie. Andere schimmels helpen bij voedselbereiding of maken antibiotica, zoals penicilline. Schimmels breken ook dode resten af; sommige veroorzaken infecties.
Woordenlijst
- Antibiotica: Geneesmiddelen die bacteriën doden of hun vermenigvuldiging remmen. Ze werken niet tegen virussen.
- Bacteriofaag: Een virus dat bacteriën infecteert. Het gebruikt een bacteriecel om nieuw virusmateriaal te laten maken.
- Bacteriën: Eencellige organismen uit het domein Bacteriën. Hun DNA ligt niet in een celkern.
- Darmflora: De gemeenschap van micro-organismen die in de darm leeft. Deze darmmicrobiota helpt onder andere voedselbestanddelen omzetten.
- Eiwitmantel of capside: Het omhulsel van eiwitten dat het erfelijke materiaal van een virus beschermt.
- Gastheercel: Een cel die door bijvoorbeeld een virus wordt gebruikt om zich te vermenigvuldigen.
- Gisten: Schimmels die uit één cel bestaan. Sommige gisten zetten suikers om in alcohol en koolstofdioxide en worden gebruikt voor brood, bier of wijn.
- Huidflora: De micro-organismen die op de huid leven. De samenstelling van deze huidmicrobiota verschilt per plek op het lichaam.
- Penicilline: Een antibioticum dat oorspronkelijk uit bepaalde schimmels werd gewonnen. Het belemmert de opbouw van de celwand bij gevoelige bacteriën.
- Plasmiden: Kleine, meestal ringvormige DNA-moleculen naast het hoofdchromosoom van een bacterie. Ze kunnen bijvoorbeeld genen voor antibioticaresistentie dragen.
- Resistentie: Verminderde gevoeligheid voor een middel. Resistente bacteriën kunnen blijven groeien bij een concentratie antibiotica die gevoelige bacteriën remt of doodt.
- RNA: Een nucleïnezuur met ribose en de basen A, U, C en G. RNA speelt onder meer een rol bij eiwitaanmaak en is bij sommige virussen het erfelijke materiaal.
- Schimmeldraden of hyfen: De lange, dunne draden waaruit veel schimmels zijn opgebouwd. Ze groeien door hun omgeving en nemen er voedingsstoffen op.
- Schimmels: Eukaryote organismen die organische stoffen opnemen uit hun omgeving. Gisten zijn eencellig, terwijl veel andere schimmels uit een netwerk van draden bestaan.
- Sporen: Verspreidingseenheden waaruit een nieuw schimmelindividu kan groeien. Sommige schimmels vormen hun sporen in paddenstoelen.
- Virus: Een deeltje met DNA of RNA in een eiwitmantel en soms een extra omhulsel. Voor vermenigvuldiging heeft het een levende gastheercel nodig.