4.1 Indeling van de levende natuur Samenvatting · havo 4
De ontwikkeling van het leven heeft geleid tot een grote biodiversiteit: verscheidenheid aan organismen. De aarde bestaat ongeveer 4,6 miljard jaar; de eerste levensvormen ontstonden miljarden jaren geleden. Systematici en taxonomen ordenen organismen, geven ze namen en onderzoeken hun verwantschap. Daarbij gebruiken ze uiterlijke kenmerken en moleculaire eigenschappen, zoals overeenkomsten in DNA.
Voedingswijze en stoffen
Bij de indeling spelen onder andere het aantal cellen, het celtype, celwanden en voedingswijze een rol. Organische stoffen, zoals koolhydraten, vetten en eiwitten, bevatten koolstof en waterstof en meestal zuurstof. Water, koolstofdioxide, zuurstof en mineralen zijn voorbeelden van anorganische stoffen.
Autotrofe organismen maken organische stoffen uit koolstofdioxide en andere anorganische stoffen. Planten vormen bij fotosynthese met licht glucose uit water en koolstofdioxide. Met glucose en mineralen bouwen ze andere organische stoffen op. Ook cyanobacteriën kunnen fotosynthese uitvoeren.
Heterotrofe organismen hebben organische stoffen van andere organismen nodig. Daartoe behoren dieren, schimmels en veel bacteriën. Ook zij nemen anorganische stoffen uit hun omgeving op.
Drie domeinen
- Bacteriën en archaea zijn prokaryoten: eencellig, zonder celkern. Het DNA ligt in het cytoplasma. Ze hebben ribosomen, maar geen membraanomgeven organellen.
- Eukaryoten hebben cellen met een celkern en andere organellen. Hiertoe behoren onder andere planten, dieren en schimmels. Plantencellen kunnen chloroplasten bevatten. Planten en schimmels hebben celwanden; dieren niet.
Indelen en benoemen
Van groot naar klein verloopt de indeling via domein, rijk, stam, klasse, orde, familie, geslacht en soort. Soorten binnen hetzelfde geslacht hebben een gemeenschappelijke voorouder.
Bij de binaire naamgeving krijgt een soort twee namen: eerst de geslachtsnaam met een hoofdletter, daarna de soortaanduiding met een kleine letter. Zo is bij Bellis perennis de geslachtsnaam Bellis en de soortaanduiding perennis.
Woordenlijst
- Anorganische stoffen: Stoffen zoals water, koolstofdioxide en minerale zouten. Producenten gebruiken zulke stoffen als grondstof om organische stoffen te maken.
- Autotroof: In staat om organische stoffen op te bouwen uit anorganische stoffen. De energie daarvoor komt bijvoorbeeld uit licht of uit de omzetting van anorganische stoffen.
- Binaire naamgeving: Het systeem waarin een soort een wetenschappelijke naam van twee woorden krijgt. Eerst komt de geslachtsnaam met hoofdletter, daarna de soortaanduiding.
- Biodiversiteit: De verscheidenheid van het leven: verschillen in erfelijk materiaal, soorten en ecosystemen. Soortenrijkdom is daar een onderdeel van.
- Domein: Een van de grootste groepen in de indeling van het leven. De drie domeinen zijn Bacteriën, Archaea en Eukaryoten.
- Eukaryoten: Organismen waarvan de cellen een celkern hebben. Ze kunnen eencellig of meercellig zijn, zoals een gist of een boom.
- Geslacht of genus: Een groep nauw verwante soorten in de biologische indeling. De soorten in één geslacht hebben dezelfde eerste naam in hun wetenschappelijke soortnaam.
- Geslachtsnaam: Het eerste woord van een wetenschappelijke soortnaam. Het benoemt het geslacht en begint met een hoofdletter, zoals Homo in Homo sapiens.
- Heterotroof: Afhankelijk van organische stoffen uit andere organismen. Het organisme gebruikt die stoffen als bron van koolstof en vaak ook van energie.
- Organische stoffen: Koolstofverbindingen zoals suikers, vetten, eiwitten en DNA. Ze komen veel voor in organismen en kunnen ook buiten organismen worden gemaakt.
- Prokaryoten: Eencellige organismen zonder celkern. Hun DNA ligt niet in een kern opgesloten. Bacteriën en archaea behoren tot deze groep.
- Soortaanduiding: Het tweede woord van een wetenschappelijke soortnaam, geschreven met een kleine letter. Samen met de geslachtsnaam duidt dit woord de soort aan.
- Systematici en taxonomen: Biologen die organismen benoemen en indelen en onderzoeken hoe groepen evolutionair verwant zijn.