3.1 Fenotype en genotype Samenvatting · havo 4
Het fenotype omvat alle waarneembare eigenschappen van een individu, zoals oogkleur en bloedgroep. Het genotype is de informatie voor de erfelijke eigenschappen. Bij de bevruchting krijgt een kind via de chromosomen genetische informatie van beide ouders.
Chromosomen en DNA
Chromosomen bestaan uit DNA dat om eiwitten is gewonden. Een menselijke lichaamscel met een celkern bevat gewoonlijk 46 chromosomen: 22 paar autosomen en één paar geslachtschromosomen, meestal XX of XY. In een karyogram zijn chromosomen geordend. Homologe chromosomen hebben dezelfde vorm en lengte en bevatten genen voor dezelfde eigenschappen.
DNA bestaat uit twee ketens in een dubbele spiraal. Elke keten is opgebouwd uit nucleotiden met een fosfaatgroep, desoxyribose en een stikstofbase. Door vaste basenparing is A verbonden met T en C met G.
Genen en allelen
Een gen is een stuk DNA met informatie voor een erfelijke eigenschap of een deel daarvan. Verschillende varianten van een gen heten allelen: hun DNA-sequentie, de volgorde van de nucleotiden, verschilt. Bij veel eigenschappen spelen meerdere genen een rol.
Bij genexpressie wordt de informatie van een gen gebruikt; bij geninactivatie staat het gen uit. Daardoor kunnen cellen met hetzelfde DNA verschillende functies hebben. Het genoom omvat al het DNA van een cel, ook dat in mitochondriën en, bij planten, bladgroenkorrels.
Invloed van het milieu
Het fenotype ontstaat door genotype en milieufactoren, zoals voeding en licht. Een modificatie verandert het fenotype zonder de genetische informatie te veranderen en wordt niet via het DNA overgeërfd. Aangeboren betekent aanwezig bij de geboorte; een aangeboren aandoening hoeft dus niet erfelijk te zijn.
Woordenlijst
- Allel: Een bepaalde versie van een gen. Verschillende allelen kunnen zorgen voor verschillen in de werking of hoeveelheid van een genproduct.
- Autosomen: Chromosomen buiten het paar geslachtschromosomen. Een menselijke lichaamscel met 46 chromosomen heeft normaal 22 paren autosomen.
- Chromosomen: Structuren waarin erfelijk materiaal is verpakt. Een chromosoom in de celkern van een plant of dier bestaat uit DNA met eiwitten.
- Fenotype: Alle waarneembare of meetbare eigenschappen van een organisme. Ze ontstaan door de werking van het genotype in wisselwerking met de omgeving.
- Gen: Een afgebakend stukje DNA met informatie voor een product van de cel, meestal een eiwit. Via deze producten beïnvloeden genen de eigenschappen van een organisme.
- Genetische informatie (genetische code): Erfelijke informatie is vastgelegd in de volgorde van DNA-basen. De genetische code is de regel die bij eiwitaanmaak bepaalt welk aminozuur bij een bepaald triplet in mRNA hoort.
- Genoom: Al het erfelijke materiaal van een organisme of cel. Bij mensen hoort ook het DNA in de mitochondriën bij het genoom.
- Genotype: De erfelijke informatie van een organisme. Bij een bepaalde eigenschap kan met genotype ook de combinatie van aanwezige allelen worden bedoeld.
- Geslachtschromosomen: Chromosomen die een belangrijke rol spelen bij de geslachtsontwikkeling. Bij mensen gaat het meestal om X- en Y-chromosomen. Er bestaan verschillende combinaties.
- Homologe chromosomen: Overeenkomstige chromosomen die grotendeels dezelfde genen op dezelfde plaatsen dragen. De allelen op die plaatsen kunnen verschillen.
- Milieufactoren: Invloeden uit de omgeving die helpen bepalen hoe een kenmerk zich ontwikkelt, zoals voedsel, licht of temperatuur.
- X-chromosoom: Een van de menselijke geslachtschromosomen. Een eicel bevat normaal een X-chromosoom. Een zaadcel een X of een Y.
- Y-chromosoom: Een menselijk geslachtschromosoom dat meestal de ontwikkeling van teelballen in gang helpt zetten. Een zaadcel kan een Y-chromosoom bevatten.