2.3 Hormonen Samenvatting · havo 4
Hormonen zijn signaalstoffen die lichaamsprocessen regelen. Hormoonklieren geven ze af aan het bloed. Geslachtshormonen regelen onder andere secundaire geslachtskenmerken, de vorming van geslachtscellen en de menstruatiecyclus. Veranderende hormoonconcentraties kunnen ook gevoelens en gedrag beïnvloeden.
Regeling bij de man
De hypothalamus geeft GnRH af. Dit stimuleert de hypofyse om twee hormonen te maken:
- FSH (follikelstimulerend hormoon) stimuleert de vorming van spermacellen in de zaadbuisjes.
- LH (luteïniserend hormoon) stimuleert de productie van testosteron in de teelballen.
Testosteron veroorzaakt secundaire geslachtskenmerken en stimuleert de spermacelproductie. Een hogere concentratie remt de afgifte van GnRH, FSH en LH. Door deze negatieve terugkoppeling blijft de testosteronconcentratie vanaf de puberteit vrij constant.
De menstruatiecyclus
Bij vrouwen wisselen hormoonconcentraties gedurende de cyclus. Dag 1 is de eerste menstruatiedag. Een deel van het baarmoederslijmvlies wordt afgestoten; bloed en weefsel verlaten het lichaam via de vagina. Een cyclus duurt gemiddeld 28 dagen, maar de duur verschilt.
- FSH en LH stimuleren de follikelrijping. De follikels produceren oestrogenen, die het baarmoederslijmvlies laten opbouwen. Meestal rijpt één follikel volledig.
- Een lage oestrogeenconcentratie remt FSH en LH. Een aanhoudend hoge concentratie vlak vóór de ovulatie stimuleert juist een LH-piek. Daardoor barst de rijpe follikel open. Dat is de eisprong (ovulatie).
- Het achtergebleven follikelweefsel vormt het gele lichaam. Dit produceert oestrogenen en progesteron, die het baarmoederslijmvlies in stand houden en verder laten ontwikkelen.
- Progesteron remt hypothalamus en hypofyse, waardoor FSH en LH laag blijven. Zonder zwangerschap verdwijnt het gele lichaam. De hormoonconcentraties dalen en het slijmvlies wordt afgestoten: een nieuwe menstruatie.
Door het wegvallen van de remming kan FSH weer stijgen en begint een nieuwe cyclus. Bij sommige vrouwen veroorzaken de hormoonschommelingen vóór de menstruatie terugkerende klachten: PMS.
Overgang
Tijdens de overgang verandert de hormooncyclus en stopt de menstruatie uiteindelijk. De laatste menstruatie heet de menopauze. Daarmee eindigt de vruchtbare levensfase.
Woordenlijst
- FSH (follikelstimulerend hormoon): Een hormoon uit de hypofyse dat in de eierstokken follikelrijping stimuleert. In de teelballen ondersteunt het de vorming van zaadcellen.
- Gele lichaam: Het tijdelijke hormoonproducerende weefsel dat na de eisprong ontstaat uit de achtergebleven follikel. Het maakt vooral progesteron.
- Geslachtshormonen: Hormonen die een belangrijke rol spelen bij geslachtskenmerken en voortplanting. Voorbeelden zijn testosteron, oestrogenen en progesteron.
- Hormonen: Signaalstoffen die via het bloed worden vervoerd en processen in het lichaam regelen. Alleen cellen met een passende gevoeligheid reageren erop.
- Hormoonconcentraties: De hoeveelheden van hormonen per volume, meestal gemeten in bloed. Ze kunnen in de tijd veranderen, zoals tijdens de menstruatiecyclus.
- Hormoonklieren: Klieren die hormonen maken en aan het bloed afgeven. Zo kunnen ze processen elders in het lichaam beïnvloeden.
- Hypofyse: Een kleine klier onder de hersenen. Ze maakt onder andere groeihormoon en hormonen die andere hormoonklieren aansturen.
- Hypothalamus: Een hersengebied dat zenuwstelsel en hormoonstelsel verbindt. Het beïnvloedt de hypofyse en helpt onder andere temperatuur, dorst en voortplanting regelen.
- LH (luteïniserend hormoon): Een hormoon uit de hypofyse. Een piek in LH zet de eisprong in gang en helpt het gele lichaam vormen. In de teelballen stimuleert LH de productie van testosteron.
- Menstruatiecyclus: De terugkerende veranderingen in eierstokken en baarmoederslijmvlies. Je telt een cyclus vanaf de eerste menstruatiedag tot de dag vóór de volgende menstruatie.
- Oestrogenen: Een groep geslachtshormonen die onder andere bijdragen aan borstontwikkeling en het regelen van de menstruatiecyclus. Ze komen bij alle geslachten voor.
- Progesteron: Een hormoon dat na de eisprong vooral door het gele lichaam wordt gemaakt. Het helpt het baarmoederslijmvlies geschikt te houden voor innesteling.
- Testosteron: Een geslachtshormoon dat onder andere zaadcelvorming en de ontwikkeling van veel mannelijke geslachtskenmerken stimuleert. Het komt in verschillende hoeveelheden bij alle geslachten voor.