2.2 Geslachtelijke voortplanting Samenvatting · havo 4
Bij geslachtelijke voortplanting versmelten geslachtscellen: celfusie. Zo krijgt een nakomeling erfelijke informatie van beide ouders. Haploïde cellen bevatten één chromosomenset (n); bij mensen zijn dat 23 chromosomen. Lichaamscellen zijn doorgaans diploïde cellen, met twee sets: 2n = 46.
Bij de bevruchting versmelten de geslachtscelkernen. De zygote, de bevruchte eicel, is weer diploïd: n + n = 2n. Daardoor verdubbelt het aantal chromosomen niet bij elke generatie.
Meiose
Bij reductiedeling (meiose) wordt het aantal chromosomensets gehalveerd. Vooraf wordt het DNA gekopieerd; ieder chromosoom bestaat dan uit twee chromatiden.
- Meiose I: de chromosomen van elk paar gaan uiteen. Er ontstaan twee haploïde cellen, met nog twee chromatiden per chromosoom.
- Meiose II: de chromatiden gaan uiteen. De producten hebben elk één chromosomenset. Bij zaadcelvorming kunnen vier zaadcellen ontstaan. Bij eicelvorming blijft één grote cel over en ontstaan kleine poollichaampjes.
Voortplanting bij zaadplanten
De meeldraad en stamper zijn mannelijke en vrouwelijke voortplantingsorganen. Na meiose ontstaan in de helmknoppen cellen die zich ontwikkelen tot stuifmeelkorrels. In de zaadbeginsels in het vruchtbeginsel ontstaan haploïde eicellen.
Bij bestuiving komt stuifmeel op de stempel. Een stuifmeelbuis groeit naar een zaadbeginsel, waar een mannelijke geslachtskern met de eicelkern versmelt. Het zaadbeginsel wordt een zaad met kiem en reservevoedsel; het vruchtbeginsel wordt een vrucht. Bij plantenveredeling kruisen kwekers geselecteerde planten en selecteren steeds nakomelingen met gewenste eigenschappen.
Eicellen en spermacellen
In de eierstokken zijn bij de geboorte al voorlopers van eicellen aanwezig, waarvan de meiose stilligt. Een eicel ontwikkelt zich in een follikel. Vanaf de puberteit rijpen ongeveer elke vier weken follikels verder; meestal komt één volledig tot rijping.
Bij de delingen wordt het cytoplasma ongelijk verdeeld: de grote cel behoudt vrijwel al het cytoplasma, de kleine poollichaampjes sterven af. Bij de ovulatie komt de eicel vrij en wordt ze door de eileider opgevangen. Ze blijft ongeveer 12–24 uur leven. Meiose II wordt pas afgerond wanneer een spermacel binnendringt.
In de zaadbuisjes van de teelballen ontstaan door meiose haploïde spermacellen met een zweepstaart. Ze worden opgeslagen in de bijballen. De lagere temperatuur in de balzak is gunstig voor hun ontwikkeling.
Bij een zaadlozing gaan spermacellen via de zaadleiders naar de urinebuis. Zaadblaasjes en prostaat voegen vocht toe: samen heet dit sperma. Dit vocht levert voedingsstoffen en maakt de vagina tijdelijk minder zuur. Sommige spermacellen overleven in het vrouwelijk lichaam tot vijf dagen.
Opwinding, bevruchting en tweelingen
De vulva omvat de uitwendige vrouwelijke geslachtsdelen. Bij opwinding maken klieren slijm en vullen zwellichamen in clitoris en penis zich met bloed. Prikkeling kan tot een orgasme leiden.
Spermacellen kunnen via de baarmoeder een eileider bereiken en daar een eicel bevruchten. Na het binnendringen van één spermacel wordt de laag rond de eicel ondoordringbaar voor andere spermacellen.
- Een eeneiige tweeling ontstaat uit één zygote die tijdens de eerste delingen twee afzonderlijke celgroepjes vormt.
- Een twee-eiige tweeling ontstaat uit twee eicellen die elk door een andere spermacel zijn bevrucht.
Woordenlijst
- Bevruchting: Het samensmelten van twee geslachtscellen waarbij hun erfelijke informatie samenkomt. Zo ontstaat de eerste cel van een nieuw individu.
- Diploïde cellen: Cellen met twee chromosomensets, aangegeven als 2n. Bij mensen is meestal één set afkomstig van elke ouder.
- Eicel: De vrouwelijke geslachtscel. Deze draagt één chromosomenset en kan bij bevruchting versmelten met een mannelijke geslachtscel.
- Eierstokken: Organen waarin eicellen rijpen en onder andere oestrogenen en progesteron worden gemaakt.
- Follikel: Een blaasje in een eierstok waarin een eicel rijpt. De cellen eromheen maken ook hormonen.
- Geslachtelijke voortplanting: Voortplanting waarbij de kernen van twee geslachtscellen versmelten. De nakomeling krijgt een combinatie van erfelijke informatie uit die cellen.
- Geslachtscellen: Cellen voor geslachtelijke voortplanting, zoals zaadcellen en eicellen. Menselijke geslachtscellen hebben normaal 23 chromosomen: één van elk paar.
- Haploïde cellen: Cellen met één chromosomenset, aangegeven als n. Menselijke zaadcellen en eicellen zijn voorbeelden.
- Lichaamscellen: De cellen die de weefsels en organen van je lichaam vormen, zoals spiercellen en huidcellen. Geslachtscellen horen niet bij deze groep.
- Meeldraad: Een mannelijk voortplantingsorgaan van een bloem, met een helmdraad en een helmknop waarin stuifmeel wordt gevormd.
- Meiose I: De eerste meiotische deling. Homologe chromosomen gaan uit elkaar, waardoor elke dochtercel één chromosoom van elk paar krijgt.
- Meiose II: De tweede meiotische deling. De twee zusterchromatiden van elk chromosoom worden van elkaar gescheiden.
- Plantenveredeling: Planten met gewenste erfelijke kenmerken selecteren en vermeerderen of kruisen, bijvoorbeeld om een ras beter bestand te maken tegen een ziekte.
- Reductiedeling (meiose): Twee delingen na één keer DNA verdubbelen. De chromosomensets worden zo verdeeld dat haploïde cellen uit een diploïde cel ontstaan.
- Spermacellen: Zaadcellen met één chromosomenset. Bij de bevruchting kan een zaadcel zijn erfelijke informatie met die van een eicel combineren.
- Stamper: Het vrouwelijke voortplantingsorgaan van een bloem. Hij bestaat meestal uit een stempel, stijl en vruchtbeginsel met zaadbeginsels.
- Teelballen: Organen in de balzak die zaadcellen en onder andere het hormoon testosteron produceren.
- Voortplantingsorganen: Organen die betrokken zijn bij de voortplanting, bijvoorbeeld doordat ze geslachtscellen vormen, vervoeren of opvangen.
- Zygote: De eerste cel van een nieuw individu die ontstaat wanneer twee geslachtscellen bij de bevruchting samensmelten.