2.1 Ongeslachtelijke voortplanting Samenvatting · havo 4
Bij ongeslachtelijke voortplanting ontstaan nakomelingen uit één ouder, zonder bevruchting. Door celdeling krijgen ze dezelfde erfelijke eigenschappen als de ouder. Een eencellige deelt zich in twee zelfstandige organismen; bij sommige meercelligen groeit een deel uit tot een nieuw individu.
Nieuwe planten en klonen
Planten vermeerderen zich bijvoorbeeld via uitlopers bij aardbeien, knollen bij aardappels en bollen bij tulpen. Mensen kunnen dit ook kunstmatig doen:
- Bij stekken groeit een afgesneden stuk stengel of blad uit tot een plant.
- Bij weefselkweek delen cellen zich op een voedingsbodem met groeistoffen. Hieruit ontstaan veel nieuwe plantjes.
Een nakomeling uit ongeslachtelijke voortplanting heet een kloon. Klonen behoudt gunstige erfelijke eigenschappen. Bezwaren tegen het klonen van dieren kunnen ethische argumenten zijn, over goed en kwaad, of biologische argumenten, over bijvoorbeeld afwijkingen bij nakomelingen.
De celcyclus
Celdeling zorgt ook voor groei en vervanging van beschadigde cellen. Het DNA in de chromosomen wordt vóór de deling gekopieerd, zodat beide dochtercellen dezelfde erfelijke informatie ontvangen. De celcyclus, de levenscyclus van een cel, bestaat uit:
- Interfase: de periode tussen twee delingen. In de S-fase wordt het DNA verdubbeld. Elk chromosoom bestaat daarna uit twee verbonden chromatiden.
- M-fase: de kerndeling en celdeling. De dochtercellen groeien vervolgens en maken meer cytoplasma en organellen.
Controlepunten bewaken het verloop. Bij fouten kan de cyclus stoppen en de cel afsterven. Sommige cellen blijven in rust en delen niet.
Mitose
Bij planten, dieren en schimmels heet de kerndeling mitose. De chromosomen spiraliseren, waardoor ze zichtbaar worden. Het kernmembraan verdwijnt en draden trekken de chromatiden naar tegenovergestelde kanten. Na scheiding heten de chromatiden afzonderlijke chromosomen.
Rond beide sets ontstaan nieuwe kernmembranen. Elke kern heeft hetzelfde aantal chromosomen als de oorspronkelijke kern. Daarna deelt de cel; bij dierlijke cellen gebeurt dat door insnoering.
Woordenlijst
- Biologische argumenten: Argumenten die steunen op biologische kennis of gegevens, bijvoorbeeld over overerving, voortplanting of gevolgen voor organismen.
- Chromosomen: Structuren waarin erfelijk materiaal is verpakt. Een chromosoom in de celkern van een plant of dier bestaat uit DNA met eiwitten.
- Eencellige: Een organisme waarvan één cel alle levensfuncties uitvoert, zoals een bacterie of een gistcel.
- Ethische argumenten: Redenen die gebaseerd zijn op waarden en op een afweging van wat mensen verantwoord vinden.
- Levenscyclus: De reeks ontwikkelingsstadia die van generatie op generatie terugkomt, bijvoorbeeld van bevruchte eicel tot een volwassen individu dat zich kan voortplanten.
- Meercellige: Een organisme dat uit meerdere samenwerkende cellen bestaat. Vaak zijn die cellen gespecialiseerd in verschillende taken.
- Mitose: Een kerndeling waarbij de twee kopieën van elk chromosoom worden verdeeld over twee dochterkernen. Beide kernen houden in principe hetzelfde chromosomenaantal.
- Ongeslachtelijke voortplanting: Voortplanting zonder bevruchting, met één ouder. Nakomelingen krijgen in principe hetzelfde DNA als de ouder, afgezien van eventuele veranderingen in het DNA.