5.4 Het zenuwstelsel Samenvatting

De bouw van het zenuwstelsel

Het zenuwstelsel bestaat uit twee hoofdonderdelen:

• Het centrale zenuwstelsel: bestaat uit de hersenen en het ruggenmerg.
• De zenuwen: verbinden het centrale zenuwstelsel met de rest van het lichaam.

Zenuwen in het hoofd en de hals zijn rechtstreeks verbonden met de hersenen. Zenuwen van de romp en ledematen zijn verbonden met het ruggenmerg, dat wordt beschermd door de wervelkolom.

De werking van het zenuwstelsel

Zintuigen vangen prikkels op en zetten deze om in impulsen. Die impulsen gaan via zenuwen naar de hersenen, waar ze worden verwerkt. Zo word je je bewust van wat je waarneemt en kun je bewust reageren.

• Gezichts- en reukzintuigen sturen impulsen naar de hersenen.
• De hersenen sturen impulsen naar klieren en spieren.
• Klieren scheiden stoffen af, zoals speeksel.
• Spieren trekken samen, bijvoorbeeld om iets te pakken.

Het zenuwstelsel regelt dus de werking van spieren en klieren. Een klier is een orgaan dat bepaalde stoffen produceert.

Zenuwcellen

Een zenuwcel bestaat uit een cellichaam met een celkern en uitlopers die impulsen naar het cellichaam toe of ervan af geleiden. Deze cellen kunnen impulsen doorgeven aan andere (zenuw)cellen. De cellichamen liggen meestal in of vlak bij het centrale zenuwstelsel.

Zenuwen

Zenuwen zijn bundels van uitlopers van zenuwcellen, met daaromheen een dun isolerend laagje. Meerdere impulsen worden tegelijk doorgegeven via duizenden uitlopers. Ze verbinden het centrale zenuwstelsel met alle lichaamsdelen en kunnen erg lang zijn — soms tot een meter — waardoor impulsen snel worden geleid door het lichaam.

De weg die impulsen afleggen

Bij het reageren op prikkels kunnen impulsen verschillende routes volgen:

• Bewuste reactie: impulsen gaan van de zintuigen naar de hersenen → je beslist → de hersenen sturen impulsen naar spieren → je reageert bewust.
• Reflex: impulsen gaan niet via de hersenen, maar via het ruggenmerg. Een reflex is een snelle, automatische reactie op een prikkel.

Voorbeelden van reflexen zijn de terugtrekreflex, ooglidreflex en pupilreflex. Bij een reflex ontstaan impulsen in zintuigcellen, die via zenuwcellen naar het ruggenmerg gaan. In het ruggenmerg zitten schakelcellen die de impulsen direct doorsturen naar de spieren, waardoor je snel reageert.

Schakelcellen sturen ook impulsen naar de hersenen, maar dat duurt iets langer. De route die impulsen bij een reflex volgen, noem je de reflexboog. Reflexen zijn belangrijk om je lichaam snel te beschermen tegen schade.