5.4 Het zenuwstelsel Samenvatting
De bouw van het zenuwstelsel
Het zenuwstelsel bestaat uit twee hoofdonderdelen:
- Het centrale zenuwstelsel: bestaat uit de hersenen en het ruggenmerg.
- De zenuwen: verbinden het centrale zenuwstelsel met de rest van het lichaam.
Zenuwen in het hoofd en de hals zijn rechtstreeks verbonden met de hersenen. Zenuwen van de romp en ledematen zijn verbonden met het ruggenmerg, dat wordt beschermd door de wervelkolom.
De werking van het zenuwstelsel
Zintuigen vangen prikkels op en zetten deze om in impulsen. Die impulsen gaan via zenuwen naar de hersenen, waar ze worden verwerkt. Zo word je je bewust van wat je waarneemt en kun je bewust reageren.
- Gezichts- en reukzintuigen sturen impulsen naar de hersenen.
- De hersenen sturen impulsen naar klieren en spieren.
- Klieren scheiden stoffen af, zoals speeksel.
- Spieren trekken samen, bijvoorbeeld om iets te pakken.
Het zenuwstelsel regelt dus de werking van spieren en klieren. Een klier is een orgaan dat bepaalde stoffen produceert.
Zenuwcellen
Een zenuwcel bestaat uit een cellichaam met een celkern en uitlopers die impulsen naar het cellichaam toe of ervan af geleiden. Deze cellen kunnen impulsen doorgeven aan andere (zenuw)cellen. De cellichamen liggen meestal in of vlak bij het centrale zenuwstelsel.
Zenuwen
Zenuwen zijn bundels van uitlopers van zenuwcellen, met daaromheen een dun isolerend laagje. Meerdere impulsen worden tegelijk doorgegeven via duizenden uitlopers. Ze verbinden het centrale zenuwstelsel met alle lichaamsdelen en kunnen erg lang zijn — soms tot een meter — waardoor impulsen snel worden geleid door het lichaam.
De weg die impulsen afleggen
Bij het reageren op prikkels kunnen impulsen verschillende routes volgen:
- Bewuste reactie: impulsen gaan van de zintuigen naar de hersenen → je beslist → de hersenen sturen impulsen naar spieren → je reageert bewust.
- Reflex: impulsen gaan niet via de hersenen, maar via het ruggenmerg. Een reflex is een snelle, automatische reactie op een prikkel.
Voorbeelden van reflexen zijn de terugtrekreflex, ooglidreflex en pupilreflex. Bij een reflex ontstaan impulsen in zintuigcellen, die via zenuwcellen naar het ruggenmerg gaan. In het ruggenmerg zitten schakelcellen die de impulsen direct doorsturen naar de spieren, waardoor je snel reageert.
Schakelcellen sturen ook impulsen naar de hersenen, maar dat duurt iets langer. De route die impulsen bij een reflex volgen, noem je de reflexboog. Reflexen zijn belangrijk om je lichaam snel te beschermen tegen schade.
Woordenlijst
- Bewuste reactie: Een reactie waarbij je eerst een prikkel waarneemt en vervolgens beslist wat je doet. De hersenen verwerken de informatie en sturen je reactie aan.
- Cellichaam: Het gedeelte van een zenuwcel waarin de celkern ligt. Het bevat de onderdelen die de cel in leven houden en helpt signalen verwerken.
- Centrale zenuwstelsel: De hersenen en het ruggenmerg samen. Ze verwerken informatie en sturen onder andere spieren en klieren aan.
- Klier: Een orgaan dat stoffen maakt en afgeeft. Speekselklieren maken bijvoorbeeld speeksel en zweetklieren maken zweet.
- Reflex: Een automatische, snelle reactie op een bepaalde prikkel, zonder dat je daar eerst bewust over beslist. Je trekt bijvoorbeeld je hand terug van iets heets.
- Reflexboog: De route van signalen bij een reflex: van een zintuig via het centrale zenuwstelsel naar bijvoorbeeld een spier. Daarvoor is geen bewuste beslissing nodig.
- Ruggenmerg: Het deel van het centrale zenuwstelsel in de wervelkolom. Het geleidt signalen tussen lichaam en hersenen en verwerkt veel reflexen.
- Schakelcellen: Zenuwcellen die binnen de hersenen en het ruggenmerg informatie tussen andere zenuwcellen doorgeven en verwerken.
- Uitlopers: Dunne delen van een zenuwcel die signalen ontvangen of doorgeven. Sommige geleiden signalen naar het cellichaam, andere ervan af.
- Zenuw: Een bundel uitlopers van zenuwcellen met beschermende lagen eromheen. Zenuwen verbinden het centrale zenuwstelsel met de rest van het lichaam.
- Zenuwcellen: Cellen die informatie ontvangen, verwerken en doorgeven. Ze hebben een cellichaam en uitlopers waarlangs elektrische signalen kunnen lopen.
Klaar met lezen? Test jezelf met vragen over 5.4 .
Meer leren? Wikipedia – Zenuwstelsel .
Biologie in het nieuws
NU.nl – Blinde patiënten kunnen weer lezen dankzij microchip die op kleine simkaart lijkt .
Scientias.nl – Dit hersenimplantaat is kleiner dan een korrel zout en meet draadloos hersenactiviteit .