1.4 Organellen Samenvatting
Organellen voeren verschillende taken uit binnen een cel. Door hun samenwerking kan de cel onder andere eiwitten maken, stoffen afbreken, energie beschikbaar maken en stoffen transporteren.
De celkern bevat erfelijke informatie
De celkern bestaat uit kernplasma met daaromheen een kernmembraan. Openingen in dit membraan maken transport van stoffen mogelijk. In het kernplasma liggen chromosomen, die bestaan uit lange DNA-moleculen. Het DNA bevat informatie voor erfelijke eigenschappen. Deze informatie bepaalt onder andere de bouw en functie van een cel.
Eiwitten maken en bewerken
Het endoplasmatisch reticulum (ER) is een netwerk van membranen met holten en kanaaltjes. De membranen sluiten aan op het kernmembraan. Er zijn twee typen:
- Op het ruw endoplasmatisch reticulum (RER) zitten ribosomen. Deze maken eiwitten. Ribosomen komen ook vrij in het cytoplasma voor.
- Het glad endoplasmatisch reticulum (GER) heeft geen ribosomen. Het speelt onder andere een rol bij de productie van vetten en de afbraak van gifstoffen.
Eiwitten die bestemd zijn voor afgifte buiten de cel, worden in opeenvolgende stappen gemaakt en verwerkt:
- Ribosomen op het RER maken eiwitten en geven ze af in de holten van het RER.
- Het RER bewerkt de eiwitten en verpakt ze in blaasjes die van het membraan afsnoeren.
- Het golgisysteem neemt de blaasjes op en bewerkt de eiwitten tot hun definitieve vorm.
- Nieuwe blaasjes snoeren af en versmelten met het celmembraan. Daardoor komen de eiwitten buiten de cel terecht. Dit heet exocytose.
Het afgeven van stoffen door cellen heet secretie. Dit gebeurt veel in kliercellen en slijmvliescellen.
Stoffen opnemen en afbreken
Sommige blaasjes van het golgisysteem blijven in de cel. Een lysosoom is zo’n blaasje en bevat enzymen die stoffen kunnen afbreken. Een enzym is een eiwit; de enzymen in lysosomen zorgen voor de afbraak van opgenomen stoffen of afvalstoffen.
Bij endocytose stulpt het celmembraan naar binnen en snoert een blaasje met stoffen uit de omgeving af. Dit blaasje heet een endosoom. Het kan versmelten met een lysosoom, waarna enzymen de inhoud afbreken. De afbraakproducten komen via transporteiwitten in het cytoplasma.
Energie beschikbaar maken en vastleggen
Mitochondriën hebben een dubbel membraan met een sterk geplooid binnenmembraan. Bij de verbranding van glucose, een suiker, komt energie vrij. Mitochondriën gebruiken deze energie om energierijke ATP-moleculen te vormen. Wanneer een cel energie nodig heeft, kan die uit ATP worden vrijgemaakt. Het aantal mitochondriën hangt samen met de activiteit van de cel.
Bladgroenkorrels leggen tijdens de fotosynthese lichtenergie vast in glucose. Ze hebben een dubbel membraan en binnenin stapels platte membraanblaasjes. In deze membranen liggen enzymen voor de fotosynthese.
De bouw van membranen
Een celmembraan bestaat uit een dubbele laag fosfolipiden met daartussen membraaneiwitten. Veel van deze eiwitten helpen bij het transport van stoffen. Doordat fosfolipiden bewegen, is een membraan een soepel, vloeibaar vlies dat van vorm kan veranderen. Koolhydraatketens aan sommige eiwitten en fosfolipiden spelen een rol bij celherkenning.
Een trilhaar kan bijdragen aan de voortbeweging van een cel of aan het verplaatsen van stoffen langs de cel. Een lange zweephaar maakt bijvoorbeeld de voortbeweging van een spermacel mogelijk.
Woordenlijst
- ATP: Een molecuul waarmee cellen snel energie beschikbaar maken. Bij omzetting van ATP in ADP en fosfaat kan energie worden gekoppeld aan bijvoorbeeld actief transport of beweging.
- Chromosomen: Structuren waarin erfelijk materiaal is verpakt. Een chromosoom in de celkern van een plant of dier bestaat uit DNA met eiwitten.
- Endocytose: Opname waarbij het celmembraan om materiaal heen buigt en aan de binnenkant een blaasje afsnoert.
- Endosoom: Een membraanblaasje waarin materiaal na endocytose terechtkomt. De cel sorteert het materiaal voor hergebruik of verdere afbraak.
- Enzym: Een biologische katalysator, meestal een eiwit. Het versnelt een reactie zonder daarbij zelf te worden verbruikt.
- Erfelijke eigenschappen: Kenmerken waarvoor je via het DNA informatie van je ouders krijgt. Hoe een kenmerk zich ontwikkelt, kan ook afhangen van je omgeving.
- Exocytose: Afgifte waarbij een blaasje met het celmembraan versmelt. De inhoud komt daardoor buiten de cel terecht.
- Fosfolipiden: Membraanmoleculen met een wateraantrekkende kop en waterafstotende staarten. In water vormen ze een dubbele laag met de staarten naar elkaar toe.
- Glucose: Een suiker die cellen als brandstof kunnen gebruiken. Planten maken glucose bij fotosynthese en bouwen er ook andere stoffen uit op.
- Golgisysteem: Stapels platte membraanzakjes die stoffen uit het endoplasmatisch reticulum verder bewerken, sorteren en in blaasjes naar hun bestemming sturen.
- Lysosoom: Een blaasje met afbraakenzymen. De cel breekt hierin opgenomen materiaal en versleten celonderdelen af.
- Membraaneiwitten: Eiwitten in of aan een membraan. Ze kunnen bijvoorbeeld stoffen vervoeren, signalen opvangen of de cel aan andere cellen laten hechten.
- Ribosomen: Kleine structuren die aminozuren in de juiste volgorde aan elkaar koppelen. Zo bouwen ze eiwitten op basis van de informatie in mRNA.
- Ruw endoplasmatisch reticulum: Een netwerk van membranen met ribosomen aan de buitenkant. Hier komen veel eiwitten voor membranen of afgifte terecht voor bewerking en transport.
- Trilhaar: Een dun, beweeglijk uitsteeksel van een cel. Trilharen kunnen bijvoorbeeld slijm langs luchtwegcellen verplaatsen.