1.1 Biologie is overal Samenvatting
Biologie bestudeert levende wezens en hun relaties met elkaar en met hun omgeving. Biologische kennis is belangrijk voor onder andere gezondheid, voedselvoorziening en duurzame ontwikkeling.
Leven, dood en levenloos
Organismen zijn levende wezens, zoals planten, dieren, schimmels en bacteriën. Ze vertonen levensverschijnselen, waaronder voortplanting, groei, ontwikkeling en stofwisseling: alle chemische reacties in een organisme. Een organisme dat geen levensverschijnselen meer vertoont, is dood. Dingen die nooit hebben geleefd, zoals water en gesteenten, zijn levenloos.
Biologie is een natuurwetenschap. Biologen onderzoeken natuurverschijnselen en werken daarbij ook op de grens met andere vakgebieden, zoals scheikunde. Een situatie waarin biologische kennis een rol speelt, heet een context.
Levensloop en levenscyclus
De levensloop van een individu begint bij het ontstaan en eindigt bij de dood. Tijdens de ontwikkeling veranderen de bouw en het functioneren van het organisme. Daardoor zijn verschillende levensfasen te onderscheiden.
Organismen behoren tot dezelfde soort als ze zich onderling kunnen voortplanten en vruchtbare nakomelingen voortbrengen. Individuen van een soort doorlopen dezelfde opeenvolgende levensfasen. Dit vormt de levenscyclus van de soort. Individuen sterven, maar door voortplanting blijft de soort bestaan. De levenscyclus eindigt wanneer de soort uitsterft.
Van molecuul tot systeem aarde
In de biologie onderscheid je organisatieniveaus. Een molecuul is de kleinste biologische eenheid. Het molecuul DNA bevat erfelijke informatie. Een cel bestaat uit moleculen en bevat organellen: onderdelen met een bepaalde functie.
- Een weefsel bestaat uit cellen met dezelfde vorm en functie.
- Een orgaan bestaat uit verschillende weefsels en heeft een specifieke bouw en functie.
- Een orgaanstelsel bestaat uit organen die samen een functie uitvoeren.
- Een organisme bestaat uit één cel of uit meerdere cellen.
- Een populatie bestaat uit individuen van dezelfde soort die in een gebied leven en zich onderling voortplanten.
- Een levensgemeenschap omvat alle verschillende populaties in een gebied.
- Een ecosysteem omvat de levensgemeenschap en de niet-levende natuur in een min of meer begrensd gebied.
Alle ecosystemen samen vormen het systeem aarde. Door interactie tussen onderdelen kunnen op een hoger organisatieniveau nieuwe eigenschappen ontstaan. Zo leeft één molecuul niet, maar vormen samenwerkende moleculen een levende cel.
Woordenlijst
- Cel: De kleinste levende eenheid waaruit een organisme is opgebouwd. Sommige organismen hebben één cel. Andere bestaan uit heel veel cellen.
- DNA: De stof waarin erfelijke informatie is vastgelegd. De volgorde van de bouwstenen bevat informatie voor de bouw en werking van een organisme.
- Ecosysteem: De organismen in een gebied en hun niet-levende omgeving, met alle wisselwerkingen daartussen. Een sloot of een bos kan als ecosysteem worden bestudeerd.
- Levenscyclus: De reeks ontwikkelingsstadia die van generatie op generatie terugkomt. Bij een zaadplant loopt die bijvoorbeeld van zaad via een volwassen plant naar nieuwe zaden.
- Levensgemeenschap: Alle populaties van verschillende soorten die in een bepaald gebied samenleven en elkaar beïnvloeden.
- Organellen: Gespecialiseerde onderdelen binnen een cel, elk met een eigen functie. Mitochondriën leveren bijvoorbeeld ATP en ribosomen bouwen eiwitten.
- Organismen: Levende wezens, van een kleine bacterie tot een grote boom. Ook mensen, andere dieren en schimmels horen erbij.
- Orgaan: Een onderdeel van een organisme met een eigen functie. Je longen nemen bijvoorbeeld zuurstof op en je hart pompt bloed rond.
- Orgaanstelsel: Organen die samenwerken aan een taak in het lichaam. Je maag en darmen horen bijvoorbeeld bij het verteringsstelsel.
- Populatie: Individuen van dezelfde soort die in hetzelfde gebied leven en onderling contact en voortplanting kunnen hebben.
- Soort: Een groep organismen die onder natuurlijke omstandigheden onderling vruchtbare nakomelingen kunnen krijgen. Deze veelgebruikte definitie werkt vooral bij geslachtelijke voortplanting.
- Stofwisseling: Alle chemische reacties in een organisme samen. Cellen bouwen daarbij stoffen op of breken ze af, waarbij energie wordt opgeslagen of vrijkomt.
- Weefsel: Cellen met een vergelijkbare bouw die samen een bepaalde functie vervullen. Spierweefsel bestaat bijvoorbeeld uit cellen die kunnen samentrekken.