De mens heeft zuurstof, water, voedsel, energie, grondstoffen en ruimte voor recreatie nodig uit het milieu.

Zuurstof is nodig voor verbranding in het lichaam om energie vrij te maken.

Planten maken voedsel en vormen de basis van voedsel voor mensen en dieren.

Grondstoffen zijn materialen zoals hout, water en mineralen die uit de natuur worden gehaald.

Vervuiling is het toevoegen van schadelijke stoffen aan lucht, water of bodem.

Uitputting is het te veel gebruiken van grondstoffen en energiebronnen waardoor ze opraken.

Aantasting betekent dat natuurlijke ecosystemen verdwijnen door menselijk gebruik van de ruimte.

Smog is vervuilde lucht door rook en uitlaatgassen waardoor het mistig lijkt.

Fijnstof bestaat uit kleine stofdeeltjes in de lucht die schadelijk kunnen zijn voor de gezondheid.

Belangrijke oorzaken zijn overbevolking en het hoge gebruik van energie en grondstoffen.

Overbevolking betekent dat er te veel mensen zijn waardoor er meer grondstoffen en ruimte nodig zijn.

Klimaatverandering is een langdurige verandering van het klimaat door stijgende temperaturen op aarde.

Klimaatverandering ontstaat vooral door de uitstoot van broeikasgassen door menselijk handelen.

Biodiversiteit is de variatie aan verschillende planten- en diersoorten in de natuur.

Biodiversiteit neemt af door onder andere ontbossing en het verdwijnen van leefgebieden.

Ontbossing is het verdwijnen van bossen doordat bomen worden gekapt voor hout of landbouw.

Ontbossing zorgt voor minder soorten en meer koolstofdioxide in de lucht.

Duurzame ontwikkeling is een manier van leven waarbij het milieu ook voor de toekomst behouden blijft.

Mensen kunnen minder energie gebruiken, afval verminderen en kiezen voor duurzame producten.

Overheden stellen regels op en beschermen natuurgebieden om het milieu te behouden.

Er zijn drie vormen van landbouw: akkerbouw, tuinbouw en veeteelt.

Voedingsgewassen zijn planten die worden verbouwd voor voedsel.

Landbouwhuisdieren zijn dieren die worden gehouden voor voedselproductie.

De voedselproductie moet toenemen door de groei van de wereldbevolking.

Monocultuur is het verbouwen van één soort gewas op een grote akker.

Het maakt het makkelijker om te zaaien, verzorgen en oogsten.

Er is een grotere kans op plagen en ziekten die zich snel verspreiden.

Een plaag is een grote hoeveelheid organismen die gewassen aantast.

Bestrijdingsmiddelen zijn stoffen die worden gebruikt om schadelijke organismen te bestrijden.

Bemesting is het toevoegen van mineralen aan de bodem om planten beter te laten groeien.

Door het oogsten verdwijnen mineralen uit de bodem en moeten deze worden aangevuld.

Stalmest komt van dieren en kunstmest wordt industrieel gemaakt.

Bodembewerking is het verbeteren van de bodem door te ploegen en te eggen.

De bodem wordt luchtiger waardoor wortels beter groeien en stoffen beter worden opgenomen.

Veredeling is het selecteren en kruisen van planten of dieren met gunstige eigenschappen.

Genetische modificatie is het veranderen van DNA om gunstige eigenschappen te krijgen.

Kunstmatige inseminatie is het inbrengen van sperma in de baarmoeder zonder natuurlijke paring.

In-vitrofertilisatie is het bevruchten van eicellen buiten het lichaam en daarna terugplaatsen.

Intensieve veehouderij is het houden van veel dieren op een kleine ruimte voor hoge productie.

Nadelen zijn mestoverschot, vervuiling en minder dierenwelzijn.

Bestrijdingsmiddelen zijn stoffen die worden gebruikt om ziekten en plagen bij gewassen te bestrijden.

Ze kunnen ziekten en plagen snel en effectief bestrijden.

Ze doden vaak ook nuttige en onschadelijke organismen.

Niet-selectief betekent dat een bestrijdingsmiddel veel verschillende soorten organismen doodt.

Selectief betekent dat een bestrijdingsmiddel vooral schadelijke organismen bestrijdt.

Resistentie is het verschijnsel dat organismen ongevoelig worden voor een bestrijdingsmiddel.

Bioaccumulatie is het opstapelen van schadelijke stoffen in organismen via de voedselketen.

De concentratie van schadelijke stoffen wordt steeds hoger in hogere schakels van de voedselketen.

Biologische bestrijding is het bestrijden van plagen met natuurlijke vijanden.

Vruchtwisseling is het afwisselen van gewassen op een stuk grond om ziekten en plagen te voorkomen.

Ziekteverwekkers verdwijnen als hun voedingsgewas tijdelijk niet aanwezig is.

Biologische landbouw is een vorm van landbouw waarbij rekening wordt gehouden met milieu en dierenwelzijn.

Er worden weinig chemische middelen gebruikt en dieren hebben meer ruimte.

De opbrengst per hectare is vaak lager dan bij gangbare landbouw.

Kringlooplandbouw is een vorm van landbouw waarbij grondstoffen en producten zoveel mogelijk worden hergebruikt.

Er ontstaat weinig afval en er worden minder stoffen aan het milieu toegevoegd.

Precisielandbouw is een manier van werken waarbij elk deel van het land precies krijgt wat het nodig heeft.

Er worden minder water, mest en bestrijdingsmiddelen verspild.

Verticale landbouw is het telen van gewassen in lagen boven elkaar, vaak in een gebouw.

Er is weinig ruimte nodig en voedsel kan dicht bij de consument worden geproduceerd.

Fossiele brandstoffen zijn brandstoffen die miljoenen jaren geleden zijn ontstaan uit resten van dode planten en dieren.

Voorbeelden zijn aardgas, aardolie en steenkool.

Ze zijn relatief goedkoop en makkelijk te gebruiken en te vervoeren.

Bij verbranding ontstaat koolstofdioxide en raken de voorraden op.

Kernenergie is energie die vrijkomt bij het splitsen van atoomkernen.

Er kan veel elektriciteit worden opgewekt zonder uitstoot van koolstofdioxide.

Er ontstaat radioactief afval en er is kans op gevaarlijke ongelukken.

Duurzame energie is energie uit bronnen die niet opraken en het milieu weinig belasten.

Zonne-energie is energie van de zon die wordt omgezet in warmte of elektriciteit.

Zonne-energie is alleen beschikbaar als de zon schijnt.

Windenergie is energie van bewegende lucht die met windmolens wordt omgezet in elektriciteit.

Windenergie kan alleen worden opgewekt als het waait.

Waterkracht is energie van stromend water die wordt gebruikt om elektriciteit op te wekken.

Getijdenenergie is energie van stromend water door eb en vloed.

Biomassa bestaat uit energierijke stoffen van planten en dieren die als brandstof kunnen dienen.

Een biobrandstof is een brandstof die wordt gemaakt uit biomassa.

Groene stroom is elektriciteit die is opgewekt met duurzame energiebronnen.

Grijze stroom is elektriciteit die is opgewekt met fossiele brandstoffen.

Omdat duurzame energie minder vervuiling veroorzaakt en niet opraakt.

We gebruiken meer apparaten, vervoer en verwarming dan vroeger.

De dampkring is de luchtlaag rondom de aarde die bestaat uit onder andere stikstof, zuurstof en koolstofdioxide.

Klimaat is het gemiddelde weer in een gebied over een periode van minstens dertig jaar.

Broeikasgassen zijn gassen die warmte vasthouden in de dampkring, zoals koolstofdioxide en methaan.

Het broeikaseffect is het vasthouden van warmte door broeikasgassen in de dampkring.

Het versterkte broeikaseffect is de extra opwarming van de aarde door een toename van broeikasgassen.

Het ontstaat vooral door het verbranden van fossiele brandstoffen en landbouwactiviteiten.

Klimaatverandering is een langdurige verandering van het klimaat op aarde.

Een belangrijk gevolg is de stijging van de gemiddelde temperatuur op aarde.

De zeespiegel stijgt doordat ijs smelt en zeewater uitzet door opwarming.

Verzilting is het toenemen van het zoutgehalte in bodem en grondwater.

Verzilting ontstaat doordat zeewater verder het land binnendringt.

Dat zijn heftige vormen van weer zoals stormen, hittegolven en overstromingen.

Woestijnen worden groter doordat het droger wordt in sommige gebieden.

Sommige soorten verdwijnen en andere soorten verschijnen in nieuwe gebieden.

Het jaarritme is de regelmaat in de levenscyclus van planten en dieren.

Planten gaan eerder bloeien en dieren veranderen hun gedrag door hogere temperaturen.

Er zijn meer hittegolven, ziekten en problemen met voedsel en water.

Door hogere temperaturen kunnen ziekteverwekkers zich beter verspreiden.

Ze proberen de uitstoot van broeikasgassen te verminderen.

Omdat het klimaat overal op aarde verandert en samenwerking nodig is.

Oppervlaktewater is water in rivieren, meren, kanalen en zeeën.

Grondwater is water dat zich in de bodem bevindt.

Het zelfreinigend vermogen is het vermogen van water om afvalstoffen af te breken en zichzelf te reinigen.

Reducenten breken afvalstoffen af met behulp van zuurstof en maken het water weer schoon.

Vermesting is een sterke toename van mineralen zoals nitraat en fosfaat in het water.

Vermesting ontstaat door bemesting, rioolwater en afvalstoffen uit industrie.

Waterbloei is een sterke toename van algen in het water door een teveel aan mineralen.

Het water wordt troebel en er ontstaat zuurstofgebrek.

Reducenten gebruiken veel zuurstof bij het afbreken van dode algen.

Veel waterdieren sterven doordat er te weinig zuurstof in het water zit.

Dit zijn schadelijke stoffen zoals zware metalen en chemicaliën die in het water terechtkomen.

Ze zijn giftig voor organismen en verstoren het zelfreinigend vermogen.

Plasticsoep is een grote hoeveelheid plasticafval die in oceanen bij elkaar drijft.

Dieren eten het plastic waardoor het in de voedselketen terechtkomt.

Ziekteverwekkers zijn bacteriën en andere organismen die ziekten kunnen veroorzaken.

Schoon drinkwater voorkomt ziekten en is noodzakelijk voor de gezondheid.

Het water wordt gefilterd, bezonken en biologisch en chemisch gereinigd.

Grote en kleine afvaldeeltjes zakken naar de bodem.

Reducenten breken biologisch afbreekbaar afval af met zuurstof.

Rivieren stromen door meerdere landen waardoor vervuiling gezamenlijk moet worden aangepakt.

De bodem is belangrijk voor voedselproductie en het leveren van grondstoffen.

Bodemvervuiling is het vervuilen van de grond met schadelijke stoffen.

Giftige stoffen kunnen via planten in de voedselketen terechtkomen.

Bodemsanering is het schoonmaken van vervuilde grond zodat schadelijke stoffen worden verwijderd.

Bodemsanering is nodig als vervuiling schadelijk is voor de gezondheid.

Er zijn recyclebaar afval, gft-afval, klein chemisch afval en restafval.

Gft-afval is afval van groente, fruit en tuin dat biologisch afbreekbaar is.

Klein chemisch afval is afval dat schadelijke stoffen bevat zoals batterijen en verfresten.

Restafval is afval dat niet kan worden hergebruikt of gecomposteerd.

Door afval te scheiden kan het beter worden verwerkt en hergebruikt.

Recycling is het opnieuw gebruiken van afval als grondstof voor nieuwe producten.

Er zijn minder grondstoffen nodig en er ontstaat minder vervuiling.

Composteren is het afbreken van gft-afval tot compost door reducenten.

Compost is afgebroken biologisch afval dat veel voedingsstoffen bevat voor planten.

Afval wordt verbrand waarbij energie vrijkomt die kan worden gebruikt.

Vuilnisbelten kunnen stinken en schadelijke stoffen kunnen in de bodem terechtkomen.

De as wordt vaak gebruikt bij de aanleg van wegen.

Een milieustraat is een plek waar mensen afval gescheiden kunnen inleveren.

Goede verwerking voorkomt vervuiling van bodem, water en lucht.

Door afval goed te scheiden en schadelijke stoffen niet in de natuur te laten komen.