Een ecosysteem is een gebied waarin levende organismen samenleven met niet-levende factoren zoals bodem, lucht en water.

Biotische factoren zijn alle invloeden van levende wezens, zoals planten, dieren, schimmels en bacteriën.

Abiotische factoren zijn invloeden uit de niet-levende natuur, zoals temperatuur, licht, neerslag en bodemsoort.

Abiotische factoren bepalen waar planten en dieren kunnen leven, bijvoorbeeld door temperatuur of vochtigheid.

Een levensgemeenschap is de verzameling van alle levende organismen in een bepaald gebied.

Een populatie is een groep individuen van dezelfde soort die in een bepaald gebied samenleven en zich voortplanten.

De habitat is de natuurlijke leefomgeving van een organisme, waar het de juiste omstandigheden vindt om te overleven.

Een niche is de rol of taak van een organisme in het ecosysteem, zoals zijn voedsel en gedrag.

Producenten zijn planten die hun eigen voedsel maken door middel van fotosynthese.

Consumenten zijn dieren die andere organismen eten om energie te krijgen.

Reducenten zijn schimmels en bacteriën die dode resten van organismen afbreken tot voedingsstoffen.

Fotosynthese is het proces waarbij planten zonlicht gebruiken om van water en koolstofdioxide glucose en zuurstof te maken.

Zonlicht levert energie voor fotosynthese, waardoor voedsel en zuurstof voor bijna alle organismen ontstaan.

De mens beïnvloedt ecosystemen door landbouw, bebouwing, vervuiling en natuurbeheer.

Een voedselketen laat zien wie wie eet in een ecosysteem, bijvoorbeeld gras → konijn → vos.

Een voedselweb is een netwerk van verschillende voedselketens die met elkaar verbonden zijn in een ecosysteem.

Evenwicht zorgt ervoor dat de aantallen van soorten stabiel blijven en het ecosysteem goed functioneert.

Als een soort verdwijnt, kan het evenwicht verstoren, waardoor andere soorten ook beïnvloed worden.

Organismen hebben kenmerken ontwikkeld waardoor ze goed kunnen overleven in hun leefomgeving.

Biodiversiteit is de verscheidenheid aan planten- en diersoorten binnen een bepaald gebied.

Een voedselrelatie is de relatie tussen organismen waarbij het ene organisme dient als voedsel voor het andere.

Een voedselketen laat zien hoe energie wordt doorgegeven van planten naar dieren, bijvoorbeeld gras → koe → mens.

Een voedselweb is een netwerk van meerdere voedselketens die met elkaar verbonden zijn in een ecosysteem.

Producenten zijn planten die zelf voedsel maken met behulp van zonlicht, water en koolstofdioxide via fotosynthese.

Consumenten zijn dieren die andere organismen eten om aan energie te komen.

Reducenten, zoals schimmels en bacteriën, breken dode resten van planten en dieren af tot voedingsstoffen.

Reducenten zorgen ervoor dat voedingsstoffen worden teruggegeven aan de bodem, zodat planten ze opnieuw kunnen gebruiken.

Fotosynthese is het proces waarbij planten lichtenergie omzetten in glucose en zuurstof.

Een voedselkringloop beschrijft hoe stoffen zoals koolstof en stikstof steeds opnieuw worden gebruikt in de natuur.

De koolstofkringloop beschrijft hoe koolstof circuleert tussen lucht, planten, dieren en de bodem.

De stikstofkringloop beschrijft hoe stikstof wordt omgezet en gebruikt door planten, dieren en bacteriën in de natuur.

Kringlopen zorgen ervoor dat voedingsstoffen behouden blijven en steeds opnieuw gebruikt kunnen worden.

Een piramide van energie laat zien hoeveel energie op elk niveau van de voedselketen beschikbaar is.

Bij elke stap in de voedselketen gaat energie verloren als warmte en door levensprocessen zoals ademhaling.

Herbivoren zijn planteneters, zoals koeien en konijnen, die zich voeden met planten.

Carnivoren zijn vleeseters, zoals leeuwen en vossen, die andere dieren eten.

Omnivoren zijn alleseters die zowel planten als dieren eten, zoals mensen en varkens.

Symbiose is een langdurige samenwerking tussen twee soorten, zoals bij bijen en bloemen.

De mens verstoort kringlopen door vervuiling, landbouw en overmatig gebruik van meststoffen.

Door duurzaam te produceren, minder afval te maken en natuurlijke ecosystemen te beschermen blijft de kringloop in evenwicht.

Samenleven in de natuur betekent dat verschillende soorten organismen in hetzelfde gebied voorkomen en elkaar beïnvloeden.

Een ecosysteem is een gebied waarin levende en niet-levende factoren samenwerken en elkaar beïnvloeden.

Symbiose is een langdurige relatie tussen twee verschillende soorten organismen die samenleven en elkaar beïnvloeden.

Mutualisme is een vorm van symbiose waarbij beide soorten voordeel hebben van het samenleven, zoals bij bijen en bloemen.

Commensalisme is een vorm van symbiose waarbij één soort voordeel heeft en de andere geen nadeel ondervindt, zoals vogels in een boomnest.

Parasitisme is een samenlevingsvorm waarbij de parasiet voordeel heeft en de gastheer schade ondervindt.

Een parasiet is een organisme dat leeft op of in een ander organisme en voedingsstoffen afneemt, zoals een teek of lintworm.

Een gastheer is het organisme waarop of waarin een parasiet leeft en waarvan hij voedsel haalt.

Concurrentie is de strijd tussen organismen om voedsel, licht, ruimte of partners.

Samenwerking helpt soorten om beter te overleven, bijvoorbeeld bij jacht, bescherming of voedsel zoeken.

Een voedselketen laat zien wie wie eet, van producent tot consument en afbreker.

Een voedselweb is een netwerk van verschillende voedselketens die samen een ecosysteem vormen.

Predatie is het vangen en opeten van een prooi door een roofdier.

Een prooi is een dier dat door een roofdier wordt gevangen en opgegeten.

Camouflage is het vermogen van een dier om zich onopvallend te maken in zijn omgeving om niet gezien te worden.

Mimicry is het nadoen van een ander organisme om vijanden te misleiden, zoals een ongevaarlijke wesp die lijkt op een bij.

Bij samenwerking binnen één soort werken individuen samen, bijvoorbeeld bij jacht, bescherming of het grootbrengen van jongen.

Een ecosysteem is in evenwicht als de aantallen van soorten stabiel blijven door natuurlijke samenwerkingen en concurrentie.

Als het evenwicht verdwijnt, kunnen sommige soorten uitsterven terwijl andere te sterk toenemen.

De mens beïnvloedt het samenleven door landbouw, vervuiling, jacht en het beschermen van natuurgebieden.

Natuurbeheer is het beschermen en onderhouden van natuurgebieden om planten en dieren te behouden.

Natuurbeheer is belangrijk om biodiversiteit te behouden en ecosystemen gezond te houden.

Biodiversiteit is de verscheidenheid aan planten- en diersoorten binnen een bepaald gebied.

Bedreigingen voor de natuur zijn ontbossing, vervuiling, klimaatverandering en verstedelijking.

De mens beheert natuur door gebieden te beschermen, bossen te onderhouden en diersoorten te herstellen.

Bij actief natuurbeheer grijpt de mens in om het landschap of soorten in stand te houden, bijvoorbeeld door maaien of begrazing.

Bij passief natuurbeheer laat men de natuur zoveel mogelijk haar gang gaan zonder veel menselijke invloed.

Herintroduceren van soorten betekent dat dieren die verdwenen waren opnieuw worden uitgezet in een gebied.

Een natuurgebied is een beschermd stuk land waar planten en dieren vrij kunnen leven.

Een nationaal park is een groot beschermd natuurgebied waar natuur en recreatie samengaan.

Boswachters houden toezicht, beschermen dieren, onderhouden wandelpaden en geven voorlichting over de natuur.

Ecologisch beheer richt zich op het behouden van natuurlijke processen en leefgebieden van planten en dieren.

Begrazing betekent dat dieren zoals runderen of schapen graslanden kort houden om de natuur in balans te houden.

Maaibeheer is het regelmatig maaien van gras of riet om een bepaalde plantengroei te bevorderen.

Natuurherstel betekent het terugbrengen van een gebied naar een gezonde, natuurlijke toestand.

Een ecologische verbindingszone is een groene strook die natuurgebieden met elkaar verbindt, zodat dieren zich veilig kunnen verplaatsen.

De Ecologische Hoofdstructuur (EHS) is een netwerk van natuurgebieden in Nederland dat zorgt voor meer samenhang in de natuur.

Natuurinclusief bouwen betekent dat bij nieuwbouw rekening wordt gehouden met planten en dieren, zoals nestkasten in gevels.

Natuurbeheer helpt bij klimaatverandering door bossen te behouden, CO₂ vast te leggen en overstromingen te voorkomen.

Je kunt helpen door afval op te ruimen, bomen te planten en zorgvuldig om te gaan met natuurgebieden.

Het milieu is alles wat zich om ons heen bevindt: lucht, water, bodem, planten, dieren en mensen.

Een milieuprobleem ontstaat als mensen het milieu vervuilen of uitputten, waardoor de natuur schade oploopt.

Voorbeelden zijn luchtvervuiling, watervervuiling, bodemvervuiling en geluidsoverlast.

Uitputting betekent dat grondstoffen en energiebronnen sneller worden gebruikt dan ze kunnen worden aangevuld.

Het broeikaseffect is het vasthouden van warmte in de atmosfeer door gassen zoals CO₂ en methaan.

Door menselijk handelen komt meer CO₂ vrij, waardoor de aarde sneller opwarmt en het klimaat verandert.

Klimaatverandering is een langdurige verandering van temperatuur, neerslag en weerpatronen op aarde.

Gevolgen zijn smeltende ijskappen, stijgende zeespiegels, extreme hitte en droogte.

Recycling is het opnieuw gebruiken van materialen om afval en grondstofverbruik te verminderen.

Hergebruik betekent dat een product opnieuw wordt gebruikt in plaats van weggegooid, bijvoorbeeld een glazen fles.

Duurzaam leven betekent dat je leeft op een manier die de aarde niet uitput en ook goed is voor toekomstige generaties.

Een milieuvriendelijke energiebron is hernieuwbaar, zoals zon, wind of waterkracht.

Groene energie is energie uit duurzame bronnen die het milieu niet vervuilen, zoals wind- en zonne-energie.

Hernieuwbare energie raakt niet op, zoals zonlicht, terwijl fossiele brandstoffen wel opraken.

Fossiele brandstoffen zijn steenkool, aardolie en aardgas, ontstaan uit resten van planten en dieren.

Bij verbranding van fossiele brandstoffen komt CO₂ vrij, wat bijdraagt aan klimaatverandering.

Afvalscheiding zorgt dat materialen beter kunnen worden gerecycled en minder afval op de stort belandt.

Milieubewust gedrag betekent dat je rekening houdt met het milieu, bijvoorbeeld door minder energie te gebruiken of afval te scheiden.

De overheid maakt regels en wetten om milieuvervuiling te beperken en duurzaamheid te stimuleren.

Je kunt energie besparen, afval scheiden, minder vlees eten en vaker de fiets nemen in plaats van de auto.

Duurzaamheid betekent dat we de aarde zo gebruiken dat toekomstige generaties er ook goed op kunnen leven.

Het doel van duurzaamheid is om mens, natuur en economie in balans te houden zonder schade aan de aarde te veroorzaken.

Duurzame energiebronnen raken niet op en vervuilen het milieu niet, zoals zon, wind en waterkracht.

Groene energie is duurzame energie die wordt opgewekt uit natuurlijke bronnen zoals zon en wind.

Duurzame energie is hernieuwbaar, terwijl fossiele energie afkomstig is van brandstoffen die opraken en vervuilen.

Een circulaire economie is een systeem waarin producten en grondstoffen steeds opnieuw worden gebruikt in plaats van weggegooid.

Hergebruik betekent dat producten of materialen opnieuw worden gebruikt in plaats van weggegooid.

Recycling is het verwerken van afval tot nieuwe grondstoffen of producten, zoals papier of plastic.

Upcycling is het hergebruiken van materialen om er iets nieuws en waardevols van te maken.

Duurzame producten gaan lang mee, zijn energiezuinig en veroorzaken weinig schade aan het milieu tijdens productie.

Eerlijke handel zorgt dat producenten in ontwikkelingslanden een eerlijke prijs krijgen voor hun producten.

CO₂-neutraal leven betekent dat je evenveel CO₂ uitstoot als je compenseert, bijvoorbeeld door bomen te planten.

Energie besparen betekent dat je minder energie gebruikt, bijvoorbeeld door korter te douchen of ledlampen te gebruiken.

Duurzaam vervoer is vervoer dat weinig vervuiling veroorzaakt, zoals fietsen, lopen of reizen met het openbaar vervoer.

Voorbeelden zijn minder vlees eten, afval scheiden, herbruikbare producten gebruiken en lokaal kopen.

Bedrijven kunnen duurzamer worden door minder energie te gebruiken, afval te verminderen en milieuvriendelijke producten te maken.

Duurzame landbouw houdt rekening met het milieu, dierenwelzijn en gezonde voedselproductie.

De SDG’s zijn 17 doelen van de Verenigde Naties om wereldwijd armoede te verminderen en duurzaamheid te bevorderen.

De overheid kan regels maken, subsidies geven en duurzame energie en vervoer stimuleren.

Je kunt energie besparen, afval scheiden, minder kopen en bewust kiezen voor duurzame producten.