12.1 Eigenschappen doorgeven
Wat bepaalt welke oogkleur je krijgt?
Je oogkleur wordt bepaald door de allelen die je van je ouders erft, zoals het allel voor bruin of blauw.
Hoe krijgt een kind twee allelen voor een eigenschap?
Een kind krijgt één allel van de moeder via de eicel en één allel van de vader via de zaadcel.
Wat betekent het als je homozygoot bent voor een eigenschap?
Dan heb je twee dezelfde allelen voor die eigenschap.
Wanneer noem je iemand heterozygoot?
Als de persoon twee verschillende allelen voor een eigenschap heeft.
Waarom hebben kinderen van twee ouders met blauwe ogen ook blauwe ogen?
Omdat beide ouders alleen recessieve allelen voor blauwe ogen kunnen doorgeven.
Waarom krijgen kinderen van een ouder met bruine en een ouder met blauwe ogen meestal bruine ogen?
Omdat het allel voor bruine ogen dominant is over het allel voor blauwe ogen.
Wat is een dominant allel?
Dat is een allel dat het andere allel onderdrukt en daardoor tot uiting komt in het uiterlijk.
Wat is een recessief allel?
Een allel dat alleen tot uiting komt als er geen dominant allel aanwezig is.
Hoe noteer je dominante en recessieve allelen bij genotypen?
Dominante allelen worden weergegeven met hoofdletters en recessieve met kleine letters.
Wat betekent het genotype BB?
Dat iemand twee dominante allelen heeft voor een eigenschap.
Wat betekent het genotype Bb?
Dat iemand heterozygoot is en één dominant en één recessief allel heeft.
Wat betekent het genotype bb?
Dat iemand twee recessieve allelen heeft voor een eigenschap.
Hoe kun je voorspellen welke eigenschappen kinderen krijgen?
Door met een kruisingsschema de mogelijke combinaties van allelen te bekijken.
Waarom is er in een kruisingsschema soms 25% kans op een recessieve eigenschap?
Omdat één van de vier mogelijke combinaties kan bestaan uit twee recessieve allelen.
Wat is een intermediair fenotype?
Een tussenvorm die ontstaat als twee allelen even sterk zijn.
Waarom krijgen Andalusische hoenders soms grijze veren?
Omdat de combinatie van het allel voor zwart en het allel voor wit een tussenvorm oplevert.
Waarom bestaan er bij bloedgroepen meer dan twee fenotypen?
Omdat het bloedgroepgen drie verschillende allelen heeft die in meerdere combinaties kunnen voorkomen.
Wat betekent co-dominantie bij bloedgroepen?
Dat twee dominante allelen allebei tot uiting komen, zoals bij bloedgroep AB.
Welke genotypen horen bij bloedgroep A?
IAIA of IAi.
Welke genotypen horen bij bloedgroep B?
IBIB of IBi.
12.2 Het zit in de familie
Hoe ontstaat een erfelijke aandoening?
Een erfelijke aandoening ontstaat door fouten in genen die je van je ouders erft.
Wat is een monogene aandoening?
Dat is een aandoening die veroorzaakt wordt door één gen.
Waarom krijgt een kind PKU terwijl de ouders gezond zijn?
Omdat de ouders dragers zijn van het recessieve allel en het kind twee recessieve allelen heeft.
Wat betekent het als iemand drager is?
Dat hij of zij één ziekmakend allel heeft maar zelf niet ziek is.
Hoe werkt recessieve overerving?
Een recessieve aandoening komt alleen tot uiting als je twee recessieve allelen hebt.
Wat houdt dominante overerving in?
Dat één dominant ziekmakend allel genoeg is om de aandoening te krijgen.
Waarom komt de ziekte van Steinert vaak in meerdere generaties voor?
Omdat een ouder met het dominante allel 50% kans heeft om het door te geven.
Waarom zijn er weinig kleurenblinde meisjes?
Omdat kleurenblindheid recessief is en op het X-chromosoom ligt, waardoor meisjes twee afwijkende allelen nodig hebben.
Hoe komt het dat jongens vaker kleurenblind zijn?
Omdat ze maar één X-chromosoom hebben, waardoor een recessief allel direct tot uiting komt.
Wat betekent X-gebonden overerving?
Dat een eigenschap wordt doorgegeven via een gen op het X-chromosoom.
Waarom kan een meisje alleen kleurenblind worden als haar vader kleurenblind is?
Omdat zij dan een recessief allel van haar vader krijgt dat nodig is om de aandoening te ontwikkelen.
Wat is geslachtsgebonden dominante overerving?
Dat een dominant allel op het X-chromosoom een aandoening veroorzaakt.
Waarvoor gebruik je een stamboom?
Om te laten zien hoe een erfelijke eigenschap in een familie wordt doorgegeven.
Wat kun je aflezen uit een stamboom?
Of een allel dominant of recessief is en hoe eigenschappen binnen een familie voorkomen.
Waarom heeft Sem blond haar terwijl zijn familie bruin haar heeft?
Omdat blond haar recessief is en hij twee recessieve allelen heeft geërfd.
Waarom laten ouders stamboomonderzoek doen?
Om te weten te komen of hun kind kans heeft op een erfelijke aandoening.
Wat is cystic fibrosis?
Dat is een recessieve aandoening waarbij slijm in de longen en darmen te taai is.
Waarom wordt bij elke baby een hielprik gedaan?
Om te testen op ernstige erfelijke aandoeningen zoals CF en PKU.
Waarom is CF erfelijk risico belangrijk voor toekomstige ouders?
Omdat dragers zonder klachten toch een kind kunnen krijgen met de ziekte.
Wanneer wordt prenataal onderzoek aangeraden?
Als beide ouders drager zijn van een recessieve aandoening en er risico is voor het embryo.
12.3 Soorten veranderen
Wat betekent evolutie bij organismen?
Evolutie is het veranderen van soorten door het ontstaan van nieuwe eigenschappen en het ontstaan van nieuwe soorten over lange tijd.
Waarom is variatie binnen een soort belangrijk voor evolutie?
Variatie zorgt ervoor dat sommige individuen beter passen in hun omgeving en meer nakomelingen krijgen.
Hoe ontstaat erfelijke variatie?
Erfelijke variatie ontstaat door mutaties in het DNA van voortplantingscellen.
Waarom hebben niet alle nakomelingen dezelfde overlevingskans?
Omdat sommige eigenschappen gunstiger zijn voor de omstandigheden dan andere.
Wat is de rol van natuurlijke selectie bij evolutie?
Natuurlijke selectie zorgt ervoor dat individuen met gunstige eigenschappen meer nakomelingen krijgen.
Waarom worden bij tuinslakken soms vooral gele slakken gevonden?
Omdat gele slakken in een grasveld minder opvallen en daardoor minder vaak worden opgegeten.
Wat betekent survival of the fittest?
Individuen die het best zijn aangepast aan hun omgeving overleven vaker en planten zich meer voort.
Hoe kan isolatie leiden tot nieuwe soorten?
Door isolatie komen groepen organismen niet meer met elkaar in contact en ontwikkelen ze zich apart.
Waarom hadden Darwinvinken verschillende snavelvormen?
Omdat de voedselbronnen op de eilanden verschilden en snavels zich aanpasten aan het beschikbare voedsel.
Welke vier voorwaarden spelen een rol bij het ontstaan van nieuwe Darwinvinksoorten?
Variatie, erfelijkheid, natuurlijke selectie en isolatie.
Waarom kunnen geïsoleerde vogelpopulaties niet meer met elkaar voortplanten?
Omdat ze in de loop van duizenden jaren te veel genetische verschillen hebben opgebouwd.
Hoe kun je zien dat soorten verwant zijn?
Dat zie je aan overeenkomsten in bouw, ontwikkeling en DNA.
Wat zijn homologe organen?
Dat zijn organen met dezelfde bouw maar verschillende functies, afkomstig van een gemeenschappelijke voorouder.
Waarom lijken embryo’s van gewervelde dieren in het begin op elkaar?
Omdat ze evolutionair dezelfde voorouders delen.
Waarom zijn DNA-vergelijkingen belangrijk voor het bepalen van verwantschap?
Omdat meer overeenkomsten in DNA wijzen op nauwere verwantschap.
Wat betekent het dat vissen voorouders zijn van amfibieën?
Dat amfibieën uit vissen zijn ontstaan door nieuwe kenmerken zoals longen.
Hoe heeft veredeling invloed op soorten?
Door selectie en kruising kiezen mensen eigenschappen die terug moeten komen in nakomelingen.
Wat is genetische erosie?
Het verdwijnen van allelen doordat bij veredeling steeds dezelfde eigenschappen worden gekozen.
Waarom zijn genenbanken belangrijk?
Omdat ze zaden bewaren van oude gewassen om allelen te behouden.
Hoe helpen hobbyboeren bij het behouden van erfelijke variatie?
Zij houden oude rassen zodat deze allelen niet verdwijnen.
12.4 Evolutie van de mens
Welke dieren behoren tot de mensapen?
Gibbons, orang-oetans, gorilla’s, chimpansees, bonobo’s en mensen behoren tot de mensapen.
Wat is kenmerkend voor mensapen?
Mensapen hebben geen staart en hun duimen zijn opponeerbaar, waardoor ze goed kunnen grijpen.
Hoe kun je in een stamboom zien welke soorten nauw verwant zijn?
Soorten die dicht bij elkaar staan in de stamboom delen een recentere gemeenschappelijke voorouder en zijn daardoor nauwer verwant.
Waarom liep een voorouder van de mens meer rechtop?
Rechtop lopen was gunstig op de savanne, omdat het dieren beter zicht gaf om roofdieren eerder te zien.
Welke veranderingen ontstonden in het lichaam bij de overgang naar de savanne?
Het bekken werd geschikt om rechtop te lopen en de grote teen kwam in lijn met de andere tenen.
Wat is het oudste bekende mensachtige skelet?
Dat is Lucy, een Australopithecus afarensis die ongeveer 3,5 miljoen jaar geleden leefde.
Hoe weet men dat Lucy rechtop liep?
Uit haar bekkens vorm en uit gevonden voetsporen blijkt dat zij rechtop liep.
Wat aten de vroege mensachtigen zoals Lucy?
Zij aten vruchten, zaden, noten en soms vlees van dode dieren.
Wie waren de eerste mensachtigen die werktuigen gebruikten?
Homo habilis was waarschijnlijk de eerste soort die stenen werktuigen gebruikte.
Waarom kon Homo erectus zich over de wereld verspreiden?
Hij maakte vuur, gebruikte werktuigen en was aangepast aan het jagen, waardoor hij in nieuwe gebieden kon overleven.
Welke mensensoorten leefden later in Europa?
Neanderthalers en cro-magnonmensen leefden later in Europa.
Waarom zijn Neanderthalers uitgestorven?
De exacte oorzaak is onbekend, maar ze verdwenen ongeveer 30.000 jaar geleden.
Wat is een verschil tussen Homo erectus en de moderne mens?
De moderne mens heeft een grotere herseninhoud en een platter gezicht.
Hoe weten we dat moderne mensen ook Neanderthaler-DNA hebben?
Door DNA-onderzoek is ontdekt dat mensen een klein deel Neanderthaler-DNA bezitten.
Waarom is sikkelcelziekte gunstig in gebieden met malaria?
De heterozygote vorm beschermt gedeeltelijk tegen malaria, waardoor dragers meer overlevingskans hebben.
Wat is een rudimentair orgaan?
Dat is een orgaan dat zijn functie geheel of gedeeltelijk heeft verloren, zoals het staartbeen.
Waarom wordt de blindedarm als rudimentair gezien?
Onze voorouders gebruikten een grotere blindedarm voor het verteren van planten, maar bij mensen is hij nog maar klein.
Welke organen zouden in de toekomst rudimentair kunnen worden?
Mogelijk de verstandskiezen of lichaamsbeharing.
Hoe ontstaan nieuwe eigenschappen bij mensen?
Nieuwe eigenschappen ontstaan door mutaties en natuurlijke selectie.
Waarom is het moeilijk te voorspellen hoe mensen verder zullen evolueren?
Omdat evolutie afhankelijk is van toekomstige omstandigheden en natuurlijke selectie, die onzeker zijn.
12.5 Knutselen met DNA
Waarom zouden onderzoekers DNA willen veranderen?
Door DNA te veranderen kunnen erfelijke ziekten mogelijk behandeld worden en kunnen organismen nuttige stoffen produceren.
Wat is gentherapie?
Gentherapie is het inbrengen van een gezond gen in cellen om een erfelijke aandoening te behandelen.
Waarom is cystic fibrosis lastig te genezen?
Omdat het defecte gen in alle cellen zit en daardoor in elke celkern vervangen moet worden om de ziekte te stoppen.
Hoe maken bacteriën menselijke insuline?
Door een menselijk gen in hun DNA te krijgen en dat te gebruiken om insuline te produceren.
Wat betekent genetisch modificeren?
Genetisch modificeren betekent dat het DNA van een organisme kunstmatig wordt aangepast.
Wat is een transgeen organisme?
Dat is een organisme dat DNA bevat van een andere soort waardoor het een nieuwe eigenschap krijgt.
Hoe wordt een gen uit DNA geknipt?
Met speciale enzymen die het DNA op precies de juiste plaats doorknippen.
Hoe kun je een gen in een cel brengen?
Door het te injecteren in de celkern of door een vector te gebruiken, zoals een virus, plasmide of gouden kogeltjes.
Waarom worden virussen gebruikt als vector?
Omdat virussen DNA kunnen afleveren in specifieke gastheercellen.
Hoe werkt een plasmide bij genetische modificatie?
Het gewenste gen wordt in een plasmide geplakt en door bacteriën opgenomen, die het vervolgens gebruiken.
Waarom worden gouden kogeltjes gebruikt bij DNA-inbreng?
Omdat de kogeltjes met DNA de celkern kunnen binnendringen wanneer ze erin worden geschoten.
Wat is gouden rijst?
Gouden rijst is genetisch gemodificeerde rijst die vitamine A kan maken dankzij ingebouwde genen.
Waarom werd gouden rijst ontwikkeld?
Om vitamine A-tekort in arme gebieden te verminderen en blindheid te voorkomen.
Waarom zijn sommige mensen tegen genetisch gemodificeerd voedsel?
Ze maken zich zorgen over gezondheidseffecten, milieu-impact en het verdwijnen van traditionele gewassen.
Welke risico’s kan genetische modificatie hebben?
Er kunnen onverwachte effecten ontstaan zoals plagen, verspreiding van genen of mogelijke allergieën.
Hoe kan stuifmeel van ggo-planten problemen veroorzaken?
Het kan op traditionele gewassen terechtkomen waardoor ook die planten het nieuwe gen krijgen.
Waarom is het veranderen van dierlijk DNA omstreden?
Sommigen vinden dat dit het welzijn van dieren aantast of risico’s oplevert voor de gezondheid.
Hoe kan genetische modificatie nuttige stoffen opleveren?
Door organismen nieuwe genen te geven kunnen ze bijvoorbeeld medicijnen, hormonen of biobrandstoffen maken.
Wat is een voorbeeld van een ziekte die mogelijk behandelbaar is met gentherapie?
Cystic fibrosis is een voorbeeld waarvoor onderzoekers gentherapie willen ontwikkelen.
Waarom moet een ingebouwd gen door de cel worden gebruikt?
Pas wanneer de cel het nieuwe gen afleest en het eiwit maakt, ontstaat de gewenste eigenschap.