11.1 Man en vrouw
Wanneer wordt een jongen vruchtbaar?
Een jongen wordt vruchtbaar als zijn zaadballen in de puberteit beginnen met het maken van zaadcellen.
Welke rol speelt de hypofyse bij jongens?
De hypofyse geeft hormonen af die de zaadballen stimuleren om zaadcellen en testosteron te produceren.
Wat doet testosteron in het lichaam van een jongen?
Testosteron zorgt ervoor dat de zaadcelproductie doorgaat en dat secundaire geslachtskenmerken ontstaan.
Waar worden zaadcellen opgeslagen?
Zaadcellen worden opgeslagen in de bijballen totdat er een zaadlozing plaatsvindt.
Hoe ontstaat een erectie?
Bij seksuele opwinding stroomt extra bloed in de zwellichamen van de penis, waardoor deze stijf wordt.
Hoe komt sperma tijdens een zaadlozing naar buiten?
Sperma wordt via de bijballen en zaadleiders naar de prostaat geleid en verlaat via de urinebuis de penis.
Wat voegen de zaadblaasjes en de prostaat toe aan zaadcellen?
Ze voegen zaadvocht toe waardoor sperma ontstaat.
Waarom kan er tijdens een zaadlozing geen urine uit de penis komen?
Omdat een spiertje tussen de prostaat en de blaas de urinebuis tijdelijk dichtknijpt.
Wanneer wordt een meisje vruchtbaar?
Een meisje wordt vruchtbaar zodra haar eicellen in de puberteit beginnen te rijpen.
Waar worden eicellen gemaakt en opgeslagen?
Eicellen liggen in de eierstokken, waar ze vanaf de geboorte al aanwezig zijn.
Hoe merkt een meisje dat ze vruchtbaar is geworden?
Dat merkt ze wanneer ze voor het eerst ongesteld wordt.
Waarom is een eicel groter dan een zaadcel?
Omdat een eicel veel voedingsstoffen bevat die nodig zijn na een bevruchting.
Wat gebeurt er tijdens de menstruatiecyclus?
Er rijpt een eicel, het baarmoederslijmvlies wordt dikker en als er geen bevruchting plaatsvindt laat het slijmvlies los.
Wat is een follikel?
Dat is het blaasje in de eierstok waarin een eicel rijpt.
Wanneer vindt de ovulatie plaats?
De ovulatie vindt ongeveer halverwege de cyclus plaats wanneer de rijpe eicel vrijkomt.
Hoe lang blijft een eicel leven na de ovulatie?
Een eicel blijft ongeveer 12 tot 24 uur in leven.
Wat gebeurt er met het baarmoederslijmvlies tijdens de cyclus?
Het slijmvlies wordt dikker en beter doorbloed om een embryo te kunnen laten innestellen.
Waardoor begint de menstruatie?
De menstruatie begint wanneer het baarmoederslijmvlies wordt afgestoten omdat er geen bevruchting heeft plaatsgevonden.
Welke hormonen regelen de menstruatiecyclus?
FSH en LH uit de hypofyse en oestrogeen en progesteron uit de eierstokken regelen de menstruatiecyclus.
Wat doet progesteron in de cyclus?
Progesteron stimuleert de verdere groei van het baarmoederslijmvlies en remt nieuwe eisprongen.
11.2 Bevruchting
Hoe komt sperma in de vagina terecht?
Tijdens de geslachtsgemeenschap komt sperma bij de baarmoedermond terecht wanneer de man klaarkomt.
Hoe bewegen zaadcellen naar de eicel?
Zaadcellen zwemmen via de baarmoeder naar de eileiders, waar ze enkele dagen kunnen overleven.
Wanneer kan bevruchting plaatsvinden?
Bevruchting kan plaatsvinden als er rond de eisprong een rijpe eicel in de eileider aanwezig is.
Wat gebeurt er wanneer een zaadcel de eicel binnendringt?
De kernen van zaadcel en eicel versmelten en vormen samen één nieuwe kern.
Waarom kan maar één zaadcel een eicel bevruchten?
Nadat een zaadcel is binnengedrongen, wordt de buitenlaag van de eicel ondoordringbaar voor andere zaadcellen.
Wat gebeurt er direct na de bevruchting?
De bevruchte eicel begint zich te delen en vormt steeds meer cellen.
Hoe ontstaat een embryo?
Het bolletje cellen dat na de bevruchting ontstaat nestelt zich in het baarmoederslijmvlies en groeit uit tot een embryo.
Wat is innesteling?
Innesteling is het vastzetten van het bolletje cellen in het baarmoederslijmvlies.
Wanneer is een vrouw officieel zwanger?
Een vrouw is zwanger vanaf het moment dat de innesteling heeft plaatsgevonden.
Hoe kan een vrouw controleren of ze zwanger is?
Met een zwangerschapstest die het hormoon HCG in de urine aantoont.
Welke rol speelt HCG tijdens het begin van de zwangerschap?
HCG zorgt ervoor dat er geen nieuwe eicellen rijpen en dat het baarmoederslijmvlies blijft zitten.
Hoe ontstaat de placenta?
De vlokken aan de buitenkant van het embryo groeien uit tot de placenta.
Waaruit ontstaat de navelstreng?
De navelstreng ontstaat uit een steel tussen de vlokken en de kiemschijf.
Hoe kun je een zwangerschap voorkomen met een condoom?
Een condoom houdt zaadcellen tegen zodat ze niet bij de eicel kunnen komen en beschermt ook tegen soa’s.
Hoe werkt de pil als anticonceptiemiddel?
De pil bevat hormonen die voorkomen dat er een eicel rijpt en dat er een eisprong plaatsvindt.
Wat doet een anticonceptiepleister of hormoonstaafje?
Deze geven hormonen af die de eisprong onderdrukken en zo zwangerschap voorkomen.
Wat is sterilisatie?
Sterilisatie is het doorsnijden van zaadleiders of eileiders en is een blijvende vorm van anticonceptie.
Waarom is coïtus interruptus onbetrouwbaar?
Omdat er al zaadcellen in het voorvocht kunnen zitten voordat de man klaarkomt.
Hoe werkt de morning-afterpil?
De morning-afterpil stelt de eisprong uit en voorkomt dat een bevruchte eicel kan innestelen.
Wat is een abortus?
Een abortus is het weghalen van een embryo tot maximaal 24 weken zwangerschap in een abortuskliniek.
11.3 Zwangerschap
Wat gebeurt er in de eerste twaalf weken van de zwangerschap?
In de eerste twaalf weken ontstaan alle organen van het kindje en heet het nog een embryo.
Wanneer noem je het kindje een foetus?
Na twaalf weken, wanneer de organen zijn gevormd en het kindje vooral verder groeit.
Welke klachten kan een vrouw in het begin van de zwangerschap hebben?
Ze kan moe zijn, misselijk worden en meer trek hebben in ander eten.
Waarom moet een zwangere vrouw vaker plassen?
Omdat de groeiende foetus tegen haar blaas drukt, waardoor er minder ruimte is voor urine.
Waardoor krijgt een zwangere vrouw grotere borsten?
Door de groei van melkklieren en extra vet dat de borsten beschermt.
Waarin ligt de foetus tijdens de zwangerschap?
De foetus ligt in vruchtwater dat wordt omgeven door vruchtvliezen.
Wat is de functie van de vruchtvliezen?
Ze beschermen het embryo en de foetus tegen stoten en uitdroging.
Hoe is de foetus verbonden met de placenta?
Via de navelstreng, waarin één navelstrengader en twee navelstrengslagaders lopen.
Wat gaat via de navelstrengader naar de foetus?
Zuurstof en voedingsstoffen die de foetus nodig heeft om te groeien.
Welke stoffen gaan via de navelstrengslagaders terug naar de moeder?
Afvalstoffen zoals koolstofdioxide gaan terug naar de moeder.
Wat doet de placenta als filter?
De placenta laat voedingsstoffen door maar houdt veel schadelijke stoffen en ziekteverwekkers tegen.
Welke schadelijke stoffen kunnen de placenta toch passeren?
Alcohol, drugs, nicotine en het rodehondvirus kunnen bij de foetus komen.
Wat is Foetaal Alcohol Syndroom?
Een aandoening waarbij de hersenen van het kind niet goed groeien door alcoholgebruik van de moeder.
Waarom zijn de eerste weken van de zwangerschap extra gevoelig?
Omdat de organen dan worden gevormd en schadelijke stoffen veel invloed kunnen hebben.
Waardoor ontstaat soms een miskraam?
Wanneer er iets misgaat in de ontwikkeling van het embryo in de eerste weken.
Hoe komt zuurstofrijk bloed in het hart van de foetus?
Het bloed komt via de navelstrengader binnen en stroomt via de ductus venosus naar het hart.
Waarom stroomt er weinig bloed door de longen van de foetus?
Omdat de longen nog niet werken en een verbinding tussen longslagader en aorta het bloed omleidt.
Welke opening zit er tussen de boezems van het foetale hart?
Tussen de rechter- en linkerboezem zit het ovale venster waardoor bloed van boezem kan wisselen.
Wat verandert er in de bloedsomloop na de geboorte?
De ductus venosus en ductus Botalli sluiten en het ovale venster sluit zodat de baby zelf kan ademen.
Welke drie fasen heeft een bevalling?
Ontsluiting, uitdrijving en nageboorte.
11.4 Je lijkt op …
Wat zijn chromosomen?
Chromosomen zijn draden van DNA in de celkern die de bouwbeschrijving van je lichaam bevatten.
Waaruit bestaan chromosomen?
Chromosomen bestaan vooral uit DNA dat alle informatie bevat voor je erfelijke eigenschappen.
Hoeveel chromosomen heeft een mens?
Een mens heeft 46 chromosomen, verdeeld over 23 paren.
Wat zijn geslachtschromosomen?
Dat zijn de chromosomen die je geslacht bepalen: XX bij vrouwen en XY bij mannen.
Wat is DNA?
DNA is een lange molecuulketen met codes die bepalen welke eiwitten jouw cellen maken.
Wat is een gen?
Een gen is een stukje DNA met de code voor één eigenschap of één eiwit.
Wat is een allel?
Een allel is een variant van een gen die zorgt voor verschillen in eigenschappen.
Waarom hebben sommige mensen blauwe ogen en anderen bruine?
Omdat hun OCA2-gen anders werkt en ze daardoor meer of minder pigment aanmaken.
Hoe komt het dat broers en zussen van elkaar verschillen?
Omdat ze ieder een unieke combinatie van chromosomen van hun ouders krijgen.
Hoe bepaalt de vader het geslacht van het kind?
De zaadcel levert óf een X-chromosoom óf een Y-chromosoom, wat het geslacht bepaalt.
Wat is het genotype?
Het genotype is de totale erfelijke informatie die in je genen zit.
Wat is het fenotype?
Het fenotype zijn de eigenschappen die je kunt zien, zoals oogkleur of haarvorm.
Welke rol speelt de omgeving bij eigenschappen?
Bij sommige eigenschappen, zoals muziek maken, heb je zowel aanleg als oefening nodig.
Zijn alle eigenschappen erfelijk?
Nee, sommige kenmerken zoals kleding en tatoeages zijn niet erfelijk.
Wat is een aangeboren aandoening?
Dat is een afwijking waarmee een baby geboren wordt, ontstaan door erfelijke factoren of schadelijke invloeden.
Hoe kan het syndroom van Down ontstaan?
Door een fout waarbij een baby 47 chromosomen heeft in plaats van 46.
Wat kan een oorzaak zijn van een erfelijke aandoening?
Een verandering in de structuur of volgorde van het DNA op een chromosoom.
Hoe kunnen artsen chromosoomafwijkingen opsporen?
Met prenataal onderzoek zoals een echo, vruchtwaterpunctie of vlokkentest.
Wat wordt onderzocht bij een vruchtwaterpunctie?
De chromosomen in cellen van de foetus die in het vruchtwater zitten.
Wat onderzoekt een vlokkentest?
Cellen uit de placenta die informatie geven over de chromosomen van de foetus.
11.5 Cellen en chromosomen
Hoeveel chromosomen zitten er in een lichaamscel?
In een lichaamscel zitten 46 chromosomen, verdeeld over 23 paren.
Waarom hebben geslachtscellen maar 23 chromosomen?
Geslachtscellen hebben 23 chromosomen omdat tijdens de meiose het aantal chromosomen wordt gehalveerd.
Wat is meiose?
Meiose is een speciale celdeling waarbij geslachtscellen ontstaan met de helft van het normale aantal chromosomen.
Waarom heet meiose ook reductiedeling?
Het heet reductiedeling omdat het aantal chromosomen in de cellen wordt teruggebracht van 46 naar 23.
Wat betekent haploïd?
Haploïd betekent dat een cel van elk chromosomenpaar slechts één exemplaar heeft.
Wat is mitose?
Mitose is de gewone celdeling waarbij uit één cel twee nieuwe cellen ontstaan met allebei 46 chromosomen.
Waarom zijn lichaamscellen diploïd?
Lichaamscellen zijn diploïd omdat ze van elk chromosoom twee exemplaren hebben, één van elke ouder.
Hoe groeit uit een bevruchte eicel een heel mens?
Door heel veel keer mitose te doen, waardoor er steeds meer lichaamscellen bijkomen.
Hoe zorgt mitose ervoor dat elke cel dezelfde chromosomen krijgt?
Voor de deling worden alle chromosomen gekopieerd, zodat beide dochtercellen dezelfde set chromosomen krijgen.
Wat zijn verdubbelde chromosomen?
Verdubbelde chromosomen zijn chromosomen die een kopie van zichzelf hebben gemaakt en tijdelijk aan elkaar vastzitten.
Waarom zijn er verschillende soorten cellen in je lichaam?
Er zijn verschillende soorten cellen omdat in elke cel andere genen aan of uit staan.
Wat is celdifferentiatie?
Celdifferentiatie is het proces waarbij cellen in vorm en grootte van elkaar gaan verschillen.
Wat is celspecialisatie?
Celspecialisatie betekent dat cellen verschillende taken krijgen en dus een andere functie hebben.
Hoe kan een cel bepalen welke eiwitten hij maakt?
Een cel bepaalt dit door bepaalde genen aan te zetten en andere genen uit te zetten.
Wat doen regelgenen in een cel?
Regelgenen sturen welke genen aan of uit staan en bepalen zo welke eiwitten worden gemaakt.
Hoe zetten eiwitten genen aan of uit?
Sommige eiwitten hechten zich op een bepaalde plaats op het DNA en werken als een schakelaar voor genen.
Waarom houden dochtercellen na deling dezelfde functie?
Omdat de schakelaars op de chromosomen blijven zitten, waardoor dezelfde genen aan of uit staan.
Hoeveel genen zitten er ongeveer in het menselijke DNA?
In het menselijke DNA zitten naar schatting ongeveer 25.000 genen.
Waarom kunnen er zoveel verschillende soorten cellen ontstaan?
Door de vele mogelijke combinaties van genen die aan of uit kunnen staan, ontstaan veel soorten cellen.
Welke cellen maken slijm en welke pigment?
Speekselkliercellen maken slijm, terwijl huidcellen pigment maken doordat andere genen actief zijn.