De levensfasen zijn: baby, peuter, kleuter, kind, puber, adolescent, volwassene en oudere.

Ontwikkeling betekent dat je lichaam en geest veranderen tijdens het opgroeien.

Lichamelijke ontwikkeling is het veranderen van je lichaam, zoals langer en zwaarder worden.

Bij geestelijke ontwikkeling leer je met je hersenen en word je verstand steeds beter.

Hormonen zorgen ervoor dat veranderingen in je lichaam plaatsvinden, zoals groeien en in de puberteit komen.

Hormonen worden gemaakt in hormoonklieren, zoals de hypofyse onderaan de hersenen.

De hypofyse maakt hormonen die de groei en de puberteit aansturen.

Hormonen worden via het bloed vervoerd naar organen die erop reageren, de doelwitorganen.

Receptoren zijn structuren waaraan specifieke hormonen kunnen binden om een reactie in de cel te starten.

Als een hormoon zich bindt aan zijn receptor, krijgt de cel een seintje om iets te doen, zoals groeien.

Groeihormoon is een stof van de hypofyse die de celdeling en groei van botten stimuleert.

In de puberteit, als de hypofyse extra veel groeihormoon afgeeft, groei je tijdelijk heel snel.

Botten groeien aan de uiteinden, in de groeischijven waar kraakbeencellen zich delen.

De groeischijven veranderen in bot, waardoor de botten niet meer langer kunnen worden.

Jongens beginnen later aan hun groeispurt, maar groeien langer en intensiever dan meisjes.

Jongens krijgen een bredere borstkas en meisjes bredere heupen.

Cellen worden groter nadat ze zich gedeeld hebben, wat bijdraagt aan de groei van het lichaam.

Dan groeit het kind minder goed en ontstaat er een groeiachterstand.

De hoeveelheid groeihormoon, voeding en erfelijke factoren bepalen je groeisnelheid.

Lichamelijke ontwikkeling gaat over veranderingen in je lichaam, geestelijke ontwikkeling over leren en denken.

Geslachtskenmerken zijn de lichamelijke verschillen tussen jongens en meisjes, zoals penis en vagina.

Primaire geslachtskenmerken zijn vanaf de geboorte zichtbaar, zoals penis, balzak, vagina en schaamlippen.

Secundaire geslachtskenmerken ontstaan in de puberteit, zoals borstgroei, baardgroei en een lagere stem.

De puberteit start meestal tussen je tiende en zestiende jaar, maar de leeftijd verschilt per persoon.

Jongens zijn vruchtbaar als ze voor het eerst een zaadlozing krijgen, meisjes als ze voor het eerst ongesteld worden.

Tertiaire geslachtskenmerken zijn verschillen in gedrag, kleding en denken tussen jongens en meisjes.

De groeispurt ontstaat door extra productie van groeihormoon en geslachtshormonen.

Je botten groeien sneller dan je spieren, waardoor je tijdelijk minder goed gecoördineerd beweegt.

Door extra talgproductie raken de poriën verstopt en kunnen bacteriën ontstekingen veroorzaken.

Onder je oksels komen speciale zweetklieren actief die samen met bacteriën geur veroorzaken.

Je hormonen en hersenen veranderen, waardoor je emoties sterker en onvoorspelbaarder zijn.

Identiteit is wie je bent en hoe je jezelf ziet, inclusief je uiterlijk, gedrag en overtuigingen.

De hypofyse geeft hormonen af die de geslachtsorganen activeren om geslachtshormonen te maken.

Jongens maken testosteron en meisjes oestrogeen, beide regelen lichamelijke veranderingen.

Het tijdstip waarop je geslachtshormonen gaat aanmaken verschilt per persoon en is deels erfelijk bepaald.

Een transgender voelt zich geen man of vrouw zoals bij de geboorte is vastgesteld, maar het tegenovergestelde.

Genderdysforie is het gevoel dat je geslacht niet past bij wie je bent of hoe je je voelt.

Dat gebeurt in stappen: onderzoek, hormoonbehandeling, leven in de andere rol en eventueel operaties.

Een transgender voelt zich van het andere geslacht, een travestiet kleedt zich alleen zo zonder zich zo te voelen.

Omdat anderen negatief kunnen reageren, wat kan leiden tot verdriet, agressie of discriminatie.

Een relatie is een band die je met iemand hebt, bijvoorbeeld met familie, vrienden of een partner.

Contact is elk soort omgang met andere mensen, zoals praten, samenwerken of samen iets doen.

Kort contact is oppervlakkig, zoals met een caissière, terwijl intensief contact diepgaander is, zoals met vrienden of familie.

Je omgang met anderen wordt bepaald door je waarden en normen, oftewel wat je belangrijk vindt en hoe je je gedraagt.

Waarden zijn dingen die je belangrijk vindt, zoals eerlijkheid, respect en trouw.

Normen zijn regels die bij waarden horen, zoals ‘je laat je vrienden niet in de steek’ bij de waarde trouw.

Mensen groeien op in verschillende omgevingen en vinden daardoor andere dingen belangrijk.

Tijdens je leven veranderen relaties, bijvoorbeeld door andere scholen, vriendschappen of verliefdheid.

Verliefd zijn betekent dat je sterke gevoelens hebt voor iemand en vaak aan die persoon denkt.

Heteroseksueel ben je als je verliefd wordt op iemand van het andere geslacht.

Homoseksueel ben je als je verliefd wordt op iemand van hetzelfde geslacht.

Biseksueel ben je als je verliefd kunt worden op zowel jongens als meisjes.

Nee, je kunt niet aan iemands uiterlijk zien op wie die verliefd wordt.

Je kunt uitleggen dat iedereen gelijk is en recht heeft op liefde en respect.

Vrijen is elkaar aanraken of seks hebben met iemand van wie je houdt.

Klaarkomen is het hoogtepunt van seksuele opwinding, ook wel een orgasme genoemd.

Zelfbevrediging of masturbatie is jezelf aanraken om een fijn gevoel of een orgasme te krijgen.

Geslachtsgemeenschap is wanneer een jongen zijn penis in de vagina van een meisje brengt tijdens seks.

Bij jongens komt sperma vrij bij een zaadlozing, meisjes voelen prikkeling bij de clitoris en kunnen ook klaarkomen.

Door er open over te praten kun je grenzen aangeven, misverstanden voorkomen en veilige keuzes maken.

Soa is de afkorting van seksueel overdraagbare aandoening, een ziekte die je door seks kunt krijgen.

Een soa wordt overgedragen via sperma, vaginaal vocht, bloed of contact tussen slijmvliezen bij seks.

De meeste soa’s ontstaan door bacteriën of virussen die het lichaam binnendringen tijdens seksueel contact.

Onveilig vrijen is seks zonder condoom, waarbij je een soa kunt oplopen of iemand anders kunt besmetten.

Ja, een condoom is het enige voorbehoedmiddel dat goed beschermt tegen soa’s.

Dat kan via besmet bloed, bijvoorbeeld door gebruikte naalden of een onhygiënische tatoeage.

Nee, soa’s worden niet overgedragen via wc-brillen of glazen, maar wel via slijmvliezen of besmet textiel.

Aids is een ziekte die wordt veroorzaakt door het hiv-virus en de afweer van het lichaam aantast.

Seropositief betekent dat je hiv in je bloed hebt, maar nog niet ziek bent.

Bij aids werken je witte bloedcellen niet meer goed, waardoor je lichaam geen infecties meer kan bestrijden.

Er is nog geen geneesmiddel, maar hiv-remmers kunnen de ziekte afremmen en het leven verlengen.

Veelvoorkomende klachten zijn afscheiding, jeuk, pijn bij het plassen en blaasjes of zweertjes rond de geslachtsdelen.

Ga naar de huisarts of het Centrum Seksuele Gezondheid voor een test en behandeling.

Nee, soa’s verdwijnen niet vanzelf en kunnen erger worden als je ze niet laat behandelen.

Omdat die persoon mogelijk ook besmet is en anderen kan aansteken.

Door veilig te vrijen, altijd een condoom te gebruiken en vooraf met elkaar over bescherming te praten.

Sommigen vinden het niet prettig, denken dat hun partner geen soa heeft of durven het onderwerp niet te bespreken.

HPV is een virus dat via seks wordt overgedragen en bij vrouwen baarmoederhalskanker kan veroorzaken.

De vaccinatie beschermt tegen de typen HPV die baarmoederhalskanker kunnen veroorzaken.

Niet helemaal, want het HPV-virus zit ook op de huid rondom de geslachtsdelen.

De hersenen regelen je denken, voelen, bewegen en belangrijke functies zoals ademhaling en hartslag.

De hersenen bestaan uit de grote hersenen, de kleine hersenen en de hersenstam.

De hersenschors is de buitenste laag van de grote hersenen, waar veel zenuwcellen liggen die informatie verwerken.

Een hersencentrum is een gebied in de hersenschors dat een specifieke taak heeft, zoals spreken of bewegen.

De hersenen bevatten ongeveer honderd miljard zenuwcellen, die samen een groot netwerk vormen.

Een zenuwcel is een cel met uitlopers die elektrische signalen doorgeven aan andere zenuwcellen.

Hersenrijping is het proces waarbij de verbindingen tussen zenuwcellen sterker en beter werkend worden.

In de kindertijd rijpen vooral de hersengebieden voor bewegen, praten en waarnemen.

Het gebied van Broca zorgt voor spreken en grammatica, het gebied van Wernicke voor het begrijpen van woorden.

De frontaalkwab regelt emoties, plannen, beslissen, sociaal gedrag en impulsbeheersing.

De frontaalkwab rijpt pas rond je achttiende levensjaar, vaak eerder bij meisjes dan bij jongens.

Impulsbeheersing is het vermogen om eerst na te denken voordat je iets doet of zegt.

In de puberteit ontwikkelt de frontaalkwab verder, waardoor je beter kunt plannen en nadenken over gevolgen.

Het limbisch systeem is een hersengebied dat emoties en beloningen regelt en in de puberteit extra actief is.

Omdat hun limbisch systeem al sterk reageert op emoties, terwijl hun frontaalkwab nog niet helemaal rijp is.

De hersenen zijn volgroeid rond je 25e jaar, maar blijven je hele leven veranderbaar.

Ja, door leren en oefenen ontstaan er nieuwe verbindingen tussen zenuwcellen.

Omdat de hersenen flexibel blijven en steeds nieuwe verbindingen kunnen maken tussen zenuwcellen.

Hun hersenen zijn nog in ontwikkeling, waardoor ze sneller reageren op prikkels zoals berichten of geluiden.

Gezond eten, voldoende slapen, bewegen en leren helpen je hersenen zich optimaal te ontwikkelen.